УПОТРЕБЛЕНИЕ ВЫРАЖЕНИЙ, ОТНОСЯЩИХСЯ К ЧЕЛОВЕЧЕСКИМ ОРГАНАМ, В САГЕ ШАРЬЁРА

Аннотация

In this article, expressions related to human parts in the Karakalpak folk epic "Sharyar" are given. Key words: Sharyor's saga, phrases about human nature, lexical layer, emotional and expressive meaning. УПОТРЕБЛЕНИЕ ВЫРАЖЕНИЙ, ОТНОСЯЩИХСЯ К ЧЕЛОВЕЧЕСКИМ ОРГАНАМ, В САГЕ ШАРЬЁРА Аннотация. В данной статье приведены выражения, относящиеся к частям человека в каракалпакском народном эпосе «Шарьяр». Ключевые слова: Шарыорский эпос, фольклор, фразеологизмы о частях человека, лексический слой, эмоционально-экспрессивный смысл. Frazeologiya - til iliminiń belgili tarawlarınıń biri. Bul terminniń ózi tiykarınan grektiń phzasis (fraza) hám logos (ilim) degen sózlerinen shıqqan[1]. Tildegi frazelogiyalıq sóz dizbekleri frazeologiyanıń úyrenetuǵın,izertleytuǵın obyekti bolıp tabıladı.Sózlik quramda tek ǵana jeke sózler emes, jeke sózlerdey pútin máni ańlatatuǵın bir neshe sózler dizbeginen quralǵan turaqlı sóz dizbekleri de belgili orındı iyeleydi. Onıń ústine bul leksikalıq qatlam ózgeshe sıpatqa, ayırmashılıqlarǵa iye sózlik quramnıń bir toparın quraydı. Olar mánilik jaqtan, mánilik ótkirligi jaǵınan tildiń qaymaǵı, maǵızı sıpatında baxalanadı[2]. Bunday sóz dizbekleri bizlerdiń dástanlarımızda da kóplep ushrasadı. Sebebi túrkiy xalıqlardıń ishinde, sondaya-aq qaraqalpaq folklorında dástanlar janrlıq ózgesheligi boyınsha úlken salmaqlı orındı iyeleydi[3]. Dástanlarda frazeologiyalıq sóz dizbekleri ekspressivlik hám emocionallıq tásirliligi menen kózge túsedi. "Sharyar" dástanını leksikasında da bunday frazeologiyalıq sóz dizbekleri kóplep ushrasadı. Olar dástanda qollanılıw ózgesheligi, tarıyxı, mánisi menen folklorımızdaǵı basqa dástanlardan ózgeshelenip turadı. Kúndelikli turmısımızda qollanılıp júrgen frazeologiyalıq sóz dizbekleri hár qıylı atamadaǵı sózlerge dizbeklesip keledi. Sebebi qaraqalpaq tilindegi frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń kópshilik toparı adam turmısında belgili bir áxmiyetke iye bolıp kelgen eń jaqsı zatlar menen qubılıslarǵa baylanıslı bolıp kelgenin kóremiz[4]. Mısalı ushın haywan, qus, adam músheleri, sanlarǵa hám t.b da bolıwı múmkin. Sonıń ishinde adam múshelerine baylanıslı frazalıq sóz dizbekleri júdá kóplep qollanıladı. Sebebi olarda emocionllıq hám ekspressivlik máni kúshli boladı. Bul haqqında qaraqalpaq ilimpazı G.Aynazarova olardıń quramındaǵı tirek sózlerin úyrenip otırıp óziniń " Qaraqalpaq tilinde teńles eki komponentli 9 98 International scientifijournal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ frazeologizmler " atlı monografiyasında olardı uyıtqı sózler dep ataǵan hám (kóz, til , tis , awız ) sózlerine baylanıslı kóplep mısallar keltirgen[5].Bunday sóz dizbeleri kórkem shıǵarmada da awız eki sóylewde de teńnen jiyi ushrasadı. "Sharyar" dástanı tilinde de bunday adam múshelerine baylanıslı turaqlı sóz dizbekeri kóp qollanılǵan. Biz olardı usı ózgesheligine qarap otırıp, tómendegi toparlarǵa bólip úyrensekte boladı. 1."Kóz" sózine baylanıslı frazeologizmler: Áne shul dáriden baxar alıp, esi awıp kózi tınıp, Gúlshara jıǵılıp qaldı. ("Sharyar", 26 -bet); Kóz jiberip qarasa, qarındası Gúlsharanı kórdi. ("Sharyar", 38-bet); Qálendar bolıp kiyatırǵan Gúlsharaǵa kózi tústi. ("Sharyar", 38- bet); Áne Sharyar enesinen juwap aldı, kózde yashı kól bolıp, jaǵaları sel bolıp, kóńli buzılıp, baǵrı ezilip, kósheni aralap jóney berdi. ("Sharyar " dástanı, 60-bet); Kózinen jası tógildi, Esi awıp, kózi tınıp, pardaq taslap jıǵıldı. ("Sharyar", 107 bet); Sharyar alam, ol sultanı bakerem, altın taxqa minip, bárshelerdi bir kózde kórdi. ("Sharyar",107 bet) 2."Qulaq"sózine baylanıslı frazeologizmler: Ayaǵın basıp ańlap, Qulaǵın salıp tıńlap, Otqa jaqın keledi. ("Sharyar",14-bet); Sal qulaǵıń - tıńla- Sal qulaǵıń eshit meniń sózimdi, Aytayın sizlerge kelgen jónimdi. ("Sharyar", 19 bet); Áne bul Gúlsharanıń hawazı, shiyrin sózi Toman wázirdiń qulaǵına bardı. ("Sharyar", 37-bet); Sen qaladan shıǵarsań, túrli-túrli tilsim bar, hár sózdi aytar, sózine qulaq qoyma, balam, - dedi. ("SHaryar", 93-bet) 3."Júrek" sózine baylanıslı frazeologizmler: Alǵanım Gúlshara bir kúni bir ul menen bir qız tuwsa, biyshara quwanıp ketemenbe, ya biytaqat bolarma, júregim jarılıp ólip qalaman ba? ("Sháryar", 22 bet); Nashar turıp oylandı, at basınday júregi qanaǵa sıymay tuwladı. ("Sharyar",27- bet) 4."Tırnaq"sózine baylanıslı frazeologizmler: Geybir adam tırnaqqa zar edi, Sizlerdi kórmegen adam bar edi. (" Sharyar ", 47-bet) 5."Bawır" sózine baylanıslı frazeologizmler: Baǵrı ottay kúyedi, At oynatıp keledi. ("Sharyar,19- bet); Baǵrı ezilip, kózinen aqqan jasları, lipasına suw bolıp jabıstı.("Sharyar",86- bet) 6."Bas"sózine baylanıslı frazeoloizmler: Mendey nashar jamalıńnan aynalsın, Aqırında sen eterseń basıma. ("Sharyar", 25-bet); Sol waqları pashshanıń huwshı basınan ketti. ("Sharyar",29-bet) 7."Bel"sózine baylanıslı frazeologizm: Hasıl kiymdi kiydi, belin bekkem buwdı. ("Sharyar",52-bet) 8."Qol" sózine baylanıslı frazeoloizmler: Ol nemere kókten jerge dolanǵan,