Osiyo xalqaro universiteti Tarix va filologiya kafedrasi o’qituvchisi. Allanazarov Javohir Anvar o’g’li Osiyo xalqaro universiteti tarix yo’nalishi 2-bosqich talabasi.

Аннотация

Ushbu maqola Buxoro amirligi tarixida muhim ahamiyatga ega bo’lgan Man’gitlar davrida qurilish tarixi, saroylarning ahamiyatini o’rganilish tarixini tadqiq qilishga qaratilgan bo’lib maqolada juda ko’plab tarixiy arxitektura sohasidagi qiziqarli ma’lumotlar tahlili keltirilgan. Kalit so’zlar: Tarixiylik, memoriy yechim, qurulish, amirlik, madaniy, ijtimoiy, islohotlar, boshqaruv, bino, bezaklar, Buxoro, saroy. Kirish. Mang‘itlar sulolasi (1756–1920) Buxoro amirligida qurilgan saroylar arxitekturasi markaziy Osiyo meʼmorchilik anʼanalarining eng yuksak choʻqqisi hisoblanadi. Ushbu maqolada arxiv hujjatlar, arxeologik topilmalar va 19-asr yevropa sayyohlarining xotiralari asosida saroylar qurilish texnologiyasi, badiiy jihatlari va ularning madaniy merosi chuqur tahlil qilinadi. Mang‘itlar sulolasi (1756–1920) Buxoro amirligida markaziy Osiyo me’morchiligining yuksalish davrini belgilab berdi. Ushbu maqolada saroylar arxitekturasining funktsional, estetik va ramziy jihatlari tahlil qilinadi, asosiy e’tibor Sitorai Mohi Xosa, Ark qal’asi kabi yodgorliklarga qaratiladi. Mang‘itlar sulolasi (1756–1920) Buxoro amirligida qurilgan saroylar arxitekturasi markaziy Osiyo meʼmorchilik anʼanalarining eng yuksak choʻqqisi hisoblanadi. Ushbu maqolada arxiv hujjatlar, arxeologik topilmalar va 19-asr yevropa sayyohlarining xotiralari asosida saroylar qurilish texnologiyasi, badiiy jihatlari va ularning madaniy merosi chuqur tahlil qilinadi. Tadqiqot usullari va materiallari. Mang‘itlar saroylari an’anaviy fors-tojik me’morchiligi asosida qurilgan bo‘lsa-da, ularga o‘zbek va turkiy elementlar ham uyg‘unlashtirilgan. Asosiy xususiyatlar: Hovli tizimi: Markazda favvora yoki sharshara bilan bezatilgan keng hovli. Pishtoq va ayvonlar: Baland kirish qismlari (pishtoq) va soyabonli ayvonlar (ayvon) mehmonlarni hayratda qoldirgan. Koshinlar va naqshlar: Moviy, ko‘k va oltin rangli geometrik naqshlar (girih) va islimiy bezaklar. 439 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Natijalar va muhokamalar. Sitorai Mohi Xosa – Amirning yozgi saroyi bo‘lib, rus va sharq uslublarining noyob aralashmani namoyish etadi. Ayniqsa, Oq zal (mehmonxona) devoridagi naqshlar va oynalar diqqatga sazovor. Ark qal’asi (qayta qurilgan qismlari) – Bu yerda ham xonalar g‘ishtin va yog‘och oʻymakorligi bilan bezatilgan. Saroylar atrofida chorbog‘lar (to‘rt qismli bog‘lar) va suv kanallari qurilgan. Bu nafaqat estetik jihatdan, balki iqlimni yumshatish uchun ham mo‘ljallangan. Mang‘itlar hukmronligi davrida Buxoro madaniy markaz sifatida qayta tiklangan. Amir Shahmurad (1785–1800) va Nasrulloh (1827–1860) saroy qurilishiga alohida e’tibor berishgan. Tarixchi Ahmad Donishning "Risola dar ta’rixi saltanati Mang‘itiya" (1895) asarida ta’kidlashicha, saroylar "zamonaviy mafkurani ifodalash uchun qurilgan" [1]. Chorxona tizimi: Markaziy hovli atrofida joylashgan to‘rtta ayvon (G‘arbiy Osiyo an’analari). Masalan, Sitorai Mohi Xosaning asosiy binosi to‘g‘ri burchakli rejada qurilgan bo‘lib, devorlari qiblaga yo‘naltirilgan [2]. Qatlamli kirishlar: Saroylar kompleksiga kirishda ketma-ket hovlilar (tashqi, ichki, xos xonalar) ijtimoiy ierarxiyani aks ettirgan. Koshinkori: Ko‘k va oltin rangli mayolika plitkalar (misol: Ark qal’asidagi 19-asrga oid ayvonlar) [3]. Yog‘och o‘ymakorligi: Derazalar va shiftlarda ishlatilgan chorsu naqshlari (XIX asr Buxoro maktabi). Sovutish tizimi: Suv kanallari (ariklar) va yer osti xonalari (sardoba) iqlimni nazorat qilish uchun mo‘ljallangan [4]. Sitorai Mohi Xosa (1911–1918) Arxitektor: Rus me’mori V.S. Tselikovskiylar bilan hamkorlikda qurilgan [5]. G‘arbiy neoklassitsizm (ustunlar) va mahalliy naqshlar (girih) uyg‘unligi. "Oq zal" devorlaridagi oyna bezaklari Yevropa ta’sirini ko‘rsatadi. Ark Qal’asi (Qayta qurilgan qismlar, XIX asr) Qalin devorlar (3 metr) bilan birga ayvonlarning nafis bezaklari (Galina Pugachenkovaning "Buxoro me’morchiligi" asarida tasvirlangan) [6]. Mang‘itlar saroylari XX asrda sovet sharqshunoslari (masalan, M.E. Masson) tomonidan o‘rganilib, UNESCOning "Buxoro tarixiy markazi" ro‘yxatiga kiritilgan (1993) [7]. Hozirda ularni saqlashdagi muammolar (masalan, g‘ishtlarning erishi) xalqaro konferensiyalarda muhokama qilinadi [8]. Gʻisht ishlab chiqarish texnologiyasi Mang‘itlar davrida saroylar qurilishida ishlatilgan pishiq gʻishtlar (28×28×5 sm) Buxoro atrofidagi loy konlaridan olingan. 2018-yilda Buxoro arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan Sitorai Mohi Xosa hududida topilgan gʻishtlarda “Amir Abdulahad 1885” yozuvi mavjud boʻlib, bu qurilish materiallarining mahalliy ishlab chiqarilganligini isbotlaydi [1]. 440 NEW RENAISSANCE 2025 APRIL INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 4 Yogʻoch ishlatilishi Saroy shiftlarida archa yogʻochidan yasalgan kundal usulidagi naqshlar qoʻllangan. Rus sharqshunosi V.L. Vyatkin 1902-yilda Buxoroda olib borgan tadqiqotlarida shunday deb yozgan: “Amir saroyidagi yogʻoch oʻymakorligi har bir detalda