Foziljonova Yorqinoy Ubaydullo qizi O'zJOKU Xalqaro munosabatlar va ijtimoiy gumanitar fanlar fakulteti talabasi.

Аннотация

This article analyzes the normative violations of the Uzbek literary language in modern mass media (mass media) from linguistic, social and technological aspects. The study examines the statistics of the most common spelling, grammatical and lexical errors in mass media texts, their causes and the proposed innovative solutions to restore language norms. The article is intended as a practical guide for the fields of journalism, language policy and digital linguistics. Keywords: Uzbek literary language, mass media, language norms, linguistic violations, media linguistics, language policy. НАРУШЕНИЯ НОРМ УЗБЕКСКОГО ЛИТЕРАТУРНОГО ЯЗЫКА В СОВРЕМЕННЫХ СМИ, ИХ ПРИЧИНЫ И ИННОВАЦИОННЫЕ РЕШЕНИЯ Аннотация. В статье анализируются нормативные нарушения узбекского литературного языка в современных средствах массовой информации (СМИ) с лингвистической, социальной и технологической точек зрения. В исследовании были изучены статистические данные о наиболее распространенных орфографических, грамматических и лексических ошибках в медиатекстах, причины их возникновения, а также предложены инновационные решения по восстановлению языковых норм. Статья задумана как практическое руководство для специалистов в области журналистики, языковой политики и цифровой лингвистики. 281 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 Ключевые слова: узбекский литературный язык, СМИ, языковые нормы, языковые нарушения, медиалингвистика, языковая политика. O‘zbekistonda raqamli media sohasining jadal rivojlanishi bilan ommaviy axborot vositalarida (OAV) adabiy til me’yorlarini saqlash muammosi kundalik muhokamalarga aylanmoqda. 2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Matbuot va axborot agentligi tomonidan o‘tkazilgan monitoringga ko‘ra, onlayn nashrlarning 73%ida imlo, grammatika yoki terminologik xatolar qayd etilgan. Bu holat nafaqat tilning tizimli buzilishiga olib kelmoqda, balki milliy madaniy merosning asl manbalardan uzoqlashuviga ham sabab bo‘lmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi – zamonaviy OAVda kuzatiladigan til buzilishlarini tizimlashtirib, ularning ildizlarini aniqlash va samarali yechimlarni taklif qilish. 1. OAVda adabiy til buzilishlarining asosiy turlari 1.1. Imloviy xatolar Fonetik yozuv: "qilolmayman" (o‘rniga "qila olmayman"), "kelishdi"* ("kelishdi" emas). Qo‘shma so‘zlarning noto‘g‘ri yozilishi: "bitta narsa" ("bitgan narsa"), "hamma joyda"("har joyda"). Statistika: O‘zA (O‘zbekiston adabiy tili) loyihasining 2024-yil hisobotiga ko‘ra, eng ko‘p takrorlanadigan imlo xatolari ro‘yxatida "shu yerda" ("shu yerdan") birinchi o‘rinda (42%). 1.2. Grammatik nosozliklar Gap tuzilmasidagi xatolar: "U kelib, gapirdi" (o‘rniga "U kelib gapirdi"). Ortiqcha qo‘shimchalar: "yozib qo‘ygan edi" ("yozgan edi"). Fe’l zamonlarining noto‘g‘ri ishlatilishi: "U aytgan" (o‘rniga "U aytadi" – hozirgi zamon talabi). 1.3. Leksik ifodalarning soddalashtirilishi Adabiy til o‘rniga so‘zlashuv uslubi: "Zo‘r!", "Vay!", "Qoyil!" kabi ifodalar yangilik matnlarida ko‘p uchraydi. Chetdan olingan so‘zlar: "Репост" (o‘rniga "qayta ulash"), "чекнуть" ("tekshirib ko‘rish"). 1.4. Terminologik tartibsizliklar Ruscha/inglizcha atamalarning bemalol qo‘llanilishi: "Тренд" ("ommabop"), "like" ("yoqtirish"). 2. Buzilishlarning asosiy sabablari 2.1. Kasbiy tayyorgarlikning yetishmasligi - O‘zbekiston jurnalistika fakultetlarida til me’yorlariga bag‘ishlangan dars soatlari cheklangan (haftasiga 2 soat). 282 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 4 2.2. Tezkor yangiliklarni yetkazish bosimi - Clickbait sarlavhalar ("Bu yangilikni o‘qimasangiz, afsuslanasiz!") va qisqa kontent talabi tufayli imlo va grammatika e’tibordan chetda qolmoqda. 2.3. Raqamli platformalarning til nazoratidan uzoqligi - Telegram kanallar va ijtimoiy tarmoqlarda tahririy filtr yo‘qligi tufayli xatolar tez tarqaladi. 3. Taklif etilayotgan innovatsion yechimlar 3.1. OAV xodimlari uchun til me’yoriylashtirish dasturlari - AI-asosli tahririy yordamchilar: Grammarluga o‘xshash o‘zbekcha dasturiy vosita "ImloBot" loyihasi). Obligat kurslar: - Jurnalistlar uchun oylik sertifikatlash kurslari. 3.2. Davlat til siyosatini takomillashtirish "OAVda adabiy til kodeksi" – matbuot nashrlariga adabiy til me’yorlarini majburiy qo‘llash talabi. Raqamli til nazorati: O‘zA tomonidan OAV kontentini avtomatik tekshirish platformasi. 3.3. Auditoriya bilimliligini oshirish "Xato topuvchi" platformasi – o‘quvchilar OAVdagi xatolarni belgilab, reyting tizimi orqali jurnalistlarni rag‘batlantirishi mumkin. Taklif etilayotgan innovatsion yechimlarga yana bir nechta usullarni qo’shish mumkin. 1. Sun'iy intellekt asosidagi o‘zbekcha tahririy yordamchilar "ImloAI" loyihasi (2024-yil beta-versiyasi) - O‘zbek tilidagi matnlarni real vaqt rejimida tekshiradi , xatolarni belgilab, adabiy tilga mos variantlarni taklif qiladi. 2. OAV uchun raqamli til resurslari "O‘zbek adabiy tilining raqamli qo‘llanmasi", Har bir OAV tahririyati uchun majburiy standart- so‘z tanlash algoritmlari, sarlavha yozish qoidalari, interv