ULARNI RIVOJLANTIRISHDA UCHRAYDIGAN MUAMMOLAR Xojabaev Daniyar Alimbaevich Ajiniyoz nomidagi NDPI pedagogika-psixologiya va ijodiy talim fakulteti, musiqa talim yònalishi 1-kurs talabasi.

Аннотация

This paper examines the historical development, classification, and regional performance schools of Uzbekistan’s national musical instruments. It also analyses current issues related to cultural preservation, youth engagement, and modernization of instruments, while offering solutions for sustainable development. Keywords: national instruments, dutar, doira, maqom, heritage, performance. O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblari xalqning ko‘p asrlik ma’naviy-madaniy merosining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Ular orqali nafaqat musiqiy ohang, balki xalqning tarixi, turmush tarzi, ruhiyati, urf-odatlari va madaniy o‘ziga xosligi avloddan-avlodga yetkazilib kelinadi1. Cholg‘u asboblari insonning ichki kechinmalarini ifodalashda eng qadimiy vositalardan biri bo‘lib, ular O‘zbekiston hududida yashab o‘tgan ko‘plab sivilizatsiyalar madaniyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Markaziy Osiyoda shakllangan musiqiy madaniyatning rivoji bilan bir qatorda cholg‘u asboblari ham o‘zgarib, ijrochilik maktablari, uslublari va texnik imkoniyatlari boyib bordi2. Xususan, dutor, tanbur, g‘ijjak, doira kabi cholg‘ular xalqning hayoti va marosimlari bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan, maqom va xalq musiqasining shakllanishida muhim o‘rin egallagan. Bugungi kunda O‘zbekiston musiqiy san’ati global madaniy jarayonlar bilan hamohang ravishda rivojlanib borayotgan bir davrda milliy cholg‘u asboblarining ilmiy asosda o‘rganilishi, 1 Abdullayev A. O‘zbek xalq cholg‘ulari tarixi. – Toshkent, 2021 2 Rasulov M. Maqom san’ati asoslari. – Samarqand, 2020 68 Noyabr, 2025-Yil ularning tasnifi, tarixiy manbalari, ijrochilik maktablari va zamonaviy imkoniyatlarini chuqur tahlil qilish dolzarb masala bo‘lib turibdi. Chunki an’anaviy cholg‘ularni saqlash va rivojlantirish milliy o‘zlikni anglash, ma’naviyatni mustahkamlash va yoshlar tarbiyasida muhim omil hisoblanadi. Shu bois mazkur tadqiqotda O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblarining tarixiy rivojlanishi, turlarining ilmiy tasnifi hamda ularni bugungi kunda rivojlantirishda uchrayotgan muammolar va ularning yechimlariga alohida e’tibor qaratilgan. Bugungi globallashuv jarayonida O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblarining qo‘llanish doirasi kengayayotganiga qaramay, ularning rivojlanishida bir qator tizimli muammolar mavjud. Ushbu muammolar quyidagi yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi: 1. Yoshlar qiziqishining pasayishi va ommaviylikning yetarli emasligi Zamonaviy estrada va axborot oqimlari fonida milliy cholg‘ularning targ‘iboti sust olib borilishi natijasida yosh avlod orasida ularga qiziqish yetarli darajada shakllanmayapti. Bu esa an’anaviy ijrochilik maktablarining davomiyligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 3 2. Ustoz–shogird an’anasining zaiflashuvi O‘tmishda ustoz san’atkorlar tomonidan shakllangan ijrochilik an’analari hozirda tizimli tarzda yetkazilmayotgani bois, maktablararo uzviylikda uzilishlar paydo bo‘lmoqda. Yetuk ustozlar sonining kamayib borishi ham muammoni yanada kuchaytirmoqda. 3. Ilmiy-tadqiqot ishlari va manbalar yetishmovchiligi4 Musiqashunoslik yo‘nalishida milliy cholg‘ularni chuqur o‘rganish, ilmiy adabiyotlar yaratish va ularning xalqaro miqyosda tanitilishi yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmagan. Ko‘plab cholg‘ularning kelib chiqishi, regional ijrochilik farqlari to‘liq tadqiq qilinmagan. 4. Texnologik modernizatsiya va raqamlashtirish jarayonining sustligi Milliy cholg‘ularni ishlab chiqarishda zamonaviy texnologiyalarning yetarli qo‘llanilmayotgani sifat ko‘rsatkichlariga ta’sir qiladi. Raqamli nota bazalari, audio-video o‘quv arxivlari yetarli darajada shakllantirilmagan. 5. Ijrochilarni moddiy va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning cheklangani Ijrochilarning mehnatini rag‘batlantirish mexanizmlari sustligi milliy musiqa yo‘nalishiga kirib kelayotgan kadrlarga ta’sir qilmoqda. Musiqa maktablarida milliy cholg‘ular bo‘yicha ixtisoslashuvni kuchaytirish:  Raqamli notalar va ijrochilik bazasini yaratish  Yosh ijrochilar uchun tanlov va grantlar sonini oshirish  Cholg‘u yasash ustaxonalari faoliyatini qo‘llab-quvvatlash  Xalqaro sahnalarda milliy cholg‘alarni keng targ‘ib qilish Milliy cholg‘u asboblari — xalqning tarixiy va madaniy xotirasini aks ettiruvchi merosdir. Ularni ilmiy asosda o‘rganish, zamonaviy sharoitga mos ravishda rivojlantirish va yosh avlodga yetkazish musiqa madaniyatining uzluksiz davom etishini ta’minlaydi. Maqoladagi takliflar O‘zbekiston milliy cholg‘u san’atini yanada rivojlantirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston milliy cholg‘u asboblari xalqning bebaho musiqiy va madaniy merosining uzviy qismi sifatida asrlar davomida shakllanib, taraqqiy etib kelmoqda. 3 Toshmatov I. Dutor ijrochiligi va maktablari. – Buxoro, 2018 4 . Xolidov B. O‘zbek cholg‘ulari tasnifi masalalari. – Toshkent: 2017. 69 Noyabr, 2025-Yil Ularning tovush imkoniyatlari, ijrochilik maktablari va estetik ahamiyati xalqning ruhiy olami bilan chambarchas bog‘liqdir. Bugungi globallashuv sharoitida milliy cholg‘ularning o‘rni va ahamiyatini chuqur anglash, ularni ilmiy jihatdan tadqiq qilish va ya