ЗНАЧИТЕЛЬНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ В УЧАСТИЯХ КАРАКАЛПАК И КАЗАХОВ

Аннотация

This article reveals various features of Karakalpak and Kazakh folk tales, features of the plot, and the similarities and differences in the folklore of both peoples. Key words: Genre, plot, folklore, typology, toponymy, ethnonym, legend. ЗНАЧИТЕЛЬНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ В УЧАСТИЯХ КАРАКАЛПАК И КАЗАХОВ Аннотация. В данной статье раскрываются различные особенности каракалпакских и казахских народных сказок, особенности сюжета, представлены сходства и различия фольклора обоих народов. Ключевые слова: Жанр, сюжет, фольклор, типология, топонимия, этноним, повествование. Ańızlar xalıq awızeki ádebiyatınıń ayrıqsha bir janrı. Ańızlar real turmıstan alınıp, awızsha túrde tarqalǵanlıqtan, xalıq awızeki dóretiwshiliginiń bir janrı bolıp tabıladı. Ańızlar kórkem ádebiyattıń bir tarmaǵı sıpatında haqıyqatlıqtı turmıstan awızsha formada alıp, házirgi kúnge shekem jetip kelgen boladı. Ańızlar tariyxtaǵı ayırım adamlardıń atları hám háreketleri sebepli júzege keledi. Tariyxıy shaxslar átirapında ańızlardıń júzege keliwiniń tiykarǵı sebebi, onıń ózine salıstırǵanda orınlaǵan jumısları, iskerligi, málim bir tariyxıy dáwirde oynaǵan roli, úlken sociallıq áhmiyetke iye bolǵan iskerligi menen baylanıslı. Ol elin súygen qaharman, bir awız sózi menen birqansha máseleni sheshiwshi sheshen, ádalatlı, xalıq dártin jırlaǵan bahadır bolıwı múmkin. Barlıq ańızlardıń da syujeti, mazmunı birdey emes. Tema bir bolsa da, ideyası, mazmunı hár túrlı bolıwı múmkin. Sonday-aq, syujetlik ózgeshelikleri de ajıralıp turadı. Folklordaǵı syujet degenimiz– folklorlıq shıǵarmanıń negizgi waqıyalıq túbiri, negizi. Kórkem shıǵarmada ásirese, folklorda syujet kóbinese, bolmıstıń ózinen payda boladı, oydan da shıǵarıladı. Syujet bir izbe-izlikke túsip, turaqlasqan waqıya, sol waqıyanıń bayanlanıwı dewge de boladı. [3;25] Tuwısqan xalıqlar bolǵan qaraqalpaq hám qazaq xalıqları ańızlarında insandı iygilikli maqsetlerge baslaytuǵın, onıń tez pikirlewine qanat baǵıshlaytuǵın, ertengi kúnge úmit baǵıshlawshı ańızlar júdá kóp. Ańızlar tematikalıq bóliniwi jaǵınan da hár túrli bolıp keledi. Atap aytqanda, qaraqalpaq xalıq ańızları tematikalıq jaqtan bes túrge bólinedi: toponomikalıq, tariyxıy, xalıq namaları 7 25 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ haqqındaǵı, etnonimlik hám diniy ańızlar [5;3] bolıp túrlerge ajıraladı. “Xojeli”, “Qallı jaǵıs”, “Ayaz qala”, “Qarabaylı” sıyaqlı ańızlar toponomikalıq al, “Ótesh batır haqqında”, “Amanbay batır”, “Qırıq qız qala” sıyaqlı ańızlar tariyxıy ańızlar sıpatında kózge túsedi. Xalıq arasında yad bolıp ketken hám keń tarqalǵan ańızlar kóp. Al, qazaq xalqınıń eń belgili ańızları sıpatında “Qırıq qız”, “Kól ańızı”, “Biybi Aysha”, “Qorqıt ata”, “Asan Qayǵı”, “Aq qus” sıyaqlı ańızlardı atap ótiwge boladı. Qazaq ańızları úsh túrge [2] bólinedi. Yaǵnıy, toponomikalıq, qaharmanlar haqqındaǵı hám tariyxıy ańızlar bolıp ajıraladı: Toponomikalıq ańızlar jer, suw atamaları menen baylanıslı ańızlar. Bunday ańızlarǵa “Burabay”, “Qaraǵanda”, “Shaytankól”, “Ekibastuz” hám basqalar kiredi. Qaharmanlar haqqındaǵı ańızlar - bular xalıq qaharmanları, olardıń mártlikleri haqqındaǵı ańızlar bolıp tabıladı. Ana jurttı qorǵaw ushın janın qurban etken “Malika Tumaris” haqqındaǵı ańızdı atap ótiw orınlı. Tariyxıy ańızlar - tariyx betinde óshpeytuǵın iz qaldırǵan ańızlar toparı. Olardıń arasında eń belgili ańızlardan biri “Qırıq qız”ǵa baylanıslı ańız. Bul ańız hár eki xalıqta da bar. Qazaq xalqındaǵı “Qırıq qız” ǵa baylanıslı ańızda áyyemde jawgershilik payıtında dushpan áskerleri Qarabaw degen orında shomılıp atırǵan qırıq qızdı qolǵa túsiriw ushın olardı quwadı. Sonda qızlar qudayǵa: “Dushpan meniń jurtımdı ayaq astı etpegenge shekem, bul dushpandı da, bizdi de tasqa aylandır!”,- dep aytıp jalınıp-jalbarınǵan eken. Qızlardıń tilegi qabıl qabıl bolıp, dushpan áskeri qara tasqa aylanıptı. Ol jer házir “Qaratas” dep ataladı. Qızlar bolsa, shıraylı tárizde dizilgan kem ushraytuǵın estelikke aylanǵanı aytıladı. Bul estelikler Turbat awılınıń arqa-shıǵısında, Aqqum dáryasınıń boyında jaylasqan. Tas háykeller dúkandaǵı taxtalarday bolıp bir tegis gózzal bolıp jaylasqan. Bulardı xalıq “sol tas bolıp qatqan qırıq qız bolsa kerek”- desedi[5]. Al, qaraqalpaq xalqındaǵı ańızda bolsa, qaraqalpaq xalıq dástanı “Qırıq qız”daǵı syujetke uqsas, lekin bazı ayırmashılıqları bar. Uqsaslıq tárepleri: qırıq qızdıń sárdarı retinde Gúlayım kózge kórinedi, ol mártlikte aldına adam salmaytuǵın, sonday-aq, dilwar sózge sheshen qız etip hár tárepleme jetik etip sáwlelendirilgen. Onıń ashıǵı Arıslan da usı ism menen berilgen. Dástannan parıqlı tárepleri bolsa, Gúlayımnıń ákesi Miren degen adam boladı hám ol júdá uqıpsız, kámbaǵal adam boladı. Sonday-aq, Gúlayımǵa xannıń ashıq bolıp, onıń shártlerin orınlawǵa háreket etiwi de dástannıń syujetinen parıqlanıp turadı. Ańızda Gúlayım dúnyadan ótkennen keyin onıń qábiri Túrkstanǵa jerlengenligi lekin, onıń izinen ergen xalıq hám qırıq qızı Aq q