ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ПРИРОСТА НАСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ КОРАКАЛПАГИСТАН

Аннотация

This article discussed the population growth of the Republic of Karakalpakstan both from a regional and periodic point of view. Factors influencing population growth were also studied. Keywords: population growth, natural increase, migration, population distribution, demographic capacity. ГЕОГРАФИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ ПРИРОСТА НАСЕЛЕНИЯ РЕСПУБЛИКИ КОРАКАЛПАГИСТАН Аннотация. В данной статье рост населения Республики Каракалпакстан в районах изучается с периодической точки зрения. Также изучены факторы, влияющие на рост численности населения. Ключевые слова: прирост населения, естественное воспроизводство, миграция, расселение населения, демографическая плотность. Демографик вазият мураккаб социал, иқтисодий, географик ва сиёсий жараён бўлиб, у мамлакат аҳолиси сонининг ўсиши, унинг манбалари бўлмиш табиий кўпайиш, аҳоли миграцияси ва жойланиши, урбанизацияси, аҳолини миллий ва ижтимоий таркиби, оила, меҳнат ресурслари ва иш билан таъминланиш даражасини ўзида акс эттиради. Ушбу жараён мамлакатимизнинг ўтиш даврида ижтимоий-иқтисодий омиллар натижасида янги демографик вазиятни вужудга келтирди ва у олдинги даврдагилардан бутунлай фарқ қилади. Умуман олганда, минтақа аҳолиси демографик жараёнларида содир бўлаётган ўзгаришларга ўтган асрнинг 90-йилларидан кейин аҳоли сони ўсиш даражасининг кескин камайиб бориши, шунингдек, бу жараёнга табиий кўпайиш, айниқса туғилишнинг нисбатан камайиши ҳамда ташқи миграция салбий оқибатларининг ўсиши таъсир этди. Аҳолининг миллий ва этник таркиби ҳамда урф-одатларининг ўзига хос хусусиятлари туғилиш даражасининг катта ёки кичик бўлишида муҳим аҳамиятга эга. 6 65 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ [3] Масалан, кўпгина халқларда тарихан урф-одатларига кўра кўп фарзанд кўриш ҳунузгача сақланиб келмоқда. Ушбу ҳолат яқин йилларгача мамлакатимиз маҳаллий, айниқса қишлоқ жойлари аҳолиси учун хос бўлиб келган. Лекин, юқорида келтириб ўтилган омиллар натижасида аҳолининг ўсиш суръати анча камайиб кетди. Демак, аҳоли такрор барпо бўлиши қатор омиллар таъсирида содир бўлади. Бу борада Я.И.Рубин шундай деб ёзади “Жинсий инстинкт, фарзанд кўриш қурби, янги туғилган чақалоқларнинг жинсий нисбати, балоғатга етилиш, фертиль (бола кўриш) даврининг узоқлиги ва генетик қонуниятлар муайян тарзда аҳоли такрор барпо бўлишида муҳим аҳамият касб этади” [1]. Б.Н.Семевскийнинг таъкидлашича “аҳолининг туғилиш ва ўлими табиий қонуниятларга бўйсунувчи биологик жараёндир. Унга бир қанча, масалан, ҳалигача мукаммал ўрганилмаган “уруш йиллари феномени” каби омил ҳам таъсир қилади. Бунда, миллионлаб эркакларнинг урушга сафарбар этилиши ва уларнинг ўлиб кетиши оқибатида аҳолининг ёш-жинс таркибида аёллар улушининг ортишига олиб келади. Лекин, ундан кейинги йилларда эркаклар туғилиши аёлларга нисбатан бироз кўп бўлиб, бир неча йиллардан кейин улар ўртасидаги жинсий нисбат тенглашиб, мувозанатлашиб боради” [2]. Масалан Қорақалпоғистон аҳолиси асосан Амударё дельтаси бўйлаб зич жойлашган бўлса, қолган ҳудудларда жуда сийрак тарқалганлиги кўзга ташланади. 2011 йил 1 январ ҳолатига Республика аҳолиси 1,68 млн кишини, аҳоли зичлиги эса 1 кв.км. га 10,1 кишини ташкил этади. Республика ҳудудида аҳоли бир текис жойлашмаган. Аҳолининг 90 фоиздан ортиғи, Амударё дельтасида жойлашган. Бу ердаги айрим туманларда аҳоли зич бўлса, бошқаларида, аксинча, сийрак жойлашган. Қорақалпағистон аҳолиси 2021-йил 1-январ халотида 1923 минг кишига етти. Бу Өзбекистон ахолисининг 5% туғри келади. Қорақалпоғистонда доимий аҳоли сони йилдан-йилга купайиб бормоқда. Лекин олдинги йилларга караганда усиш суръати бироз пасайган. Бунга бир қанша омиллар таъсир корсатади. Қорақалпоғистон Республикаси ўзининг демографик хусусиятлари билан мамлакатимизнинг бошқа ҳудудларидан кескин фарқ қилади. 2010 йил маълумотлари бўйича республика аҳолиси 1680,0 минг кишини ташкил этган. Бу кўрсаткич 1991 йили 1307,4 минг киши, 1995 йили 1414,9 минг киши, 2000 йили 1503,0 минг киши 2005 йили 1575,0 минг кишига тенг бўлган. Агар ҳудуд аҳолисининг кўпайишига эътибор берсак, 1991-2010 йилларда аҳоли сони йилига ўртача 128,5 % га, ёки 372,6 минг кишига кўпайган. Ўсиш тўла аҳолининг табиий кўпайиши ҳисобига бўлаяпти. Аҳолини табиий кўпайиши ҳар минг кишига 1991 йили 29,8 кишини ташкил этган бўлса, бу кўрсаткич 2010 йилга келиб 18,1 кишига тенг бўлган. Бироқ, бу кўрсаткич Республика туманлари бўйича бир хил эмас. Масалан, 2010 йил аҳолининг табиий кўпайиши Беруний, Қораўзак, Қўнғирот, Нукус, Хўжайли, Чимбой ва Элликқалъа туманларида республика ўртача кўрсаткичидан юқори бўлган бўлса, қолган туманларда эса, аксинча, нисбатан пастлиги билан ажралиб туради. Хизмат кўрсатиш соҳаларини ҳудудий ташкил этишда аҳолининг жойлашиши ва зичлик кўрсаткичлари ҳам катта аҳамиятга эга. 6 66 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Қорақалпоғистон Республикаси аҳолисининг асосий қисми табиий жиҳатдан ер- су