О ЛИНГВОКУЛЬТУРНЫХ АСПЕКТАХ ЭВФЕМИЗМОВ

Аннотация

In modern linguistics, the study of linguistic and cultural aspects of languages is one of the areas that scientists pay the most attention to. In the following article, we have tried to show the characteristics of the expression of linguistic and cultural features of euphemisms in comparison with the German and Uzbek languages. Key words: people's culture, euphemisms, linguistic-cultural interpretation, cultural similarities and differences, cultural aspects of euphemism. О ЛИНГВОКУЛЬТУРНЫХ АСПЕКТАХ ЭВФЕМИЗМОВ Аннотация. В современном языкознании изучение лингвокультурологических аспектов языков является одним из направлений, которому ученые уделяют наибольшее внимание. В следующей статье мы постарались показать особенности выражения лингвокультурных особенностей эвфемизмов в сравнении с немецким и узбекским языками. Ключевые слова: культура народа, эвфемизмы, лингвокультурологическая интерпретация, культурные сходства и различия, культурные аспекты эвфемизмов. Evfemizmlarning lisoniy-madaniy ahamiyati haqida gapirar ekanmiz, avvalo evfemizmlarni faqat bir jamiyat, davlat yoki millatga tegishli so‘z yoki hodisa emasligini, balki ularni turli jarayonlar, jamiyatlardagi holat va madaniylik belgisi sifatida o‘rganish kerakligini ta’kidlash lozim [Reinfellner, 1971: 10]. Ushbu til unsuri o‘zida madaniy qadriyatlar, urf-odatlar, diniy-dunyoviy turmush tarzini aks ettiriuvchi hodisa [Rustamova, 2018: 14] ekanligini ta‘kidlab o‘tish ham muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada aynan shu masala tadqiqi haqida gap boradi, hamda hozirgi kunda shu jihatga e‘tibor qaratilgan ayrim tadqiqot ishlari bilan tanishtiriladi. Etnomadaniyatlar hozirgi global dunyoda bir – birlariga izchil ravishda to‘qnash kelmoqda. Shunday ekan siyosatchilar va tilshunoslar ham ushbu masalaning tadqiq etilishiga e‘tibor qaratmoqdalar. Evfemizmlar ham madaniyatlararo muloqotda o‘ziga xos rol o‘ynashini inkor qilib bo‘lmaydi. Bir xalqning paydo bo‘lishi, yuksalishi, davrlar osha turli urf – odatlarning paydo bo‘lishi uning madaniy hayotini tashkil etadi. Bundan tashqari bir xalq madaniyati uning erkinligi, muhim voqea hodisalar, siyosiy va ijtimoiy jarayonlarning boshdan kechirilishi kabi unsurlardan iborat [Rustamova, 2018: 9]. Nemis va o‘zbek tillarining qiyoslab o‘rganilishidan tashqari, ikkala tilning lingvamadaniy xususiyatlarini qiyoslab, tadqiq etish borasiga ham murojaat qilingan bo‘lib, unda nemis va o‘zbek 6 15 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ tillaridagi harbiy frazeologizmlarning lingvomadaniy xususiyatlar chog‘ishtirilgan [Maripova, 2023]. Zamonaviy tilshunoslikda evfemizmlarning ham madaniyatlararo kasb etuvchi xususiyatlarini ochib berishga urunishlar ko‘payib bormoqda [Romanov, 2021]. Evfemizmlarni bunday xususiyatlari ekstralingvistika sathida o‘rganilishi ayni muddao bo‘lib [Glios: 2007], har bir so‘zning eng avvalo lug‘aviy, keyinchalik siyosat, madaniyat, iqtisod va boshqa sohalardagi ikkilamchi anglatadigan ma‘nolarini to‘g‘ri anglash muhim masaladir [Bolen, 1994: 25]. Shunday ekan nemis va o‘zbek tilida mavjud evfemizmlarning lisoniy-madaniy xususiyatlarini qiyoslash masalasi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Evfemizm hodisasi nafaqat lingvistik yoki ijtimoiy, balki ruhiy-madaniy hamda etnomadaniy jamiyatlarning o‘ziga xos til hodisasi hisoblanadi [Muxamedyanova, 2005: 3]. Territorial bir – biridan uzoq masofada bo‘lgan nemis va o‘zbek xalqlari madaniyati nafaqat diniy-axloqiy tomonlama, balki kundalik hayotda va urf – odatlarida ham anchagina tafovudlarga ega. Ikkala xalqda ham qilish mumkin bo‘lmagan ish – harakat, aytish mumkin bo‘lmagan so‘z va so‘z birikmalari mavjud bo‘lib, ularning o‘rnida evfemizmlarni qo‘llash vaziyati esa bir xil, ya‘ni evfemizmlar ikkala xalq nutqida ham o‘xshash maqsadlarda qo‘llanadi. Gap urf – odatlar haqida borganda, o‘zbek xalqining qiblaga oyoq uzatib o‘irmasligi yoki yotmasligi, supurgini tikka qo‘ymasligi kabi tabu harakatlarini kuzatamiz [Usmonova, 2015: 124]. Bunday taqiqlanadigan hodisalar nemis xalqida ham talaygina kuzatish mumkin. Madaniyatlararo munosabatlarda ham evfemizmni qo‘llashning asosiy vazifasi salbiy bahoga ega bo‘lgan so‘zni almashtirishdir. Baholash asosida madaniy me‘yorlarni qayta konstruksiyalash mumkin. Evfemizmlar ko‘p hollarda salbiy mazmun kasb etgan nomaqbul nomni zararsizlantiradi [Romanov, 2021: 6]. Bir so‘z bilan aytganda evfemizmni turli jihatlarda ko'rib chiqish ushbu semantik va pragmatik hodisaning murakkab ta‘rifini shakllantirishga imkon beradi: evfemizm nutqni kodlashtirish, denotativ tarkibni madaniyat meyorlariga muvofiq talqin qilish maqsadlariga xizmat qiladigan ikkinchi darajali nominativ birlikdir. Bunday so‘zlar odob normalari sharoitida yuzaga keladigan elementlar hisoblanadi va bir fikrni lingvomadaniy aks ettirish natijasidir [Romanov, 2021: 8]. Paraevphemizm vositalariga murojaat qilish boshqa lingvomadaniy jamoalar vakillari tomonidan paraevfemik hodi