ВЗАИМОДЕЙСТВИЕ СВЕТА С ОБЪЕКТАМИ

Аннотация

This article describes the first scientific works on the interaction of light with bodies, the dispersion of light by bodies. Key words: Light, plate, lamp, dispersion of light, phase, dwarf star ВЗАИМОДЕЙСТВИЕ СВЕТА С ОБЪЕКТАМИ Аннотация. В данной статье описаны первые научные работы по взаимодействию света с телами, рассеянию света телами. Ключевые слова: Свет, пластина, лампа, дисперсия света, фаза, карликовая звезда. Eger qarańǵi bólmede jaylastırılǵan qalıń shiyshe plastinka qızdırıw lampasınan kelip túsken jaqtılıq dástesi menen jaqtılansa, shiyshe plastinkanıń hawa menen shegarasında aq jaqtılıq dástesi bir tegis bir -birine ótip barıwshı bir neshe reńli dástelerge ajıralatuǵının kóremiz. Bul qubılıs jaqtılıq tolqınlarınıń dispersiyası payda bolatuǵunlıǵın kórsetedi (latınsha spectrum – shashıratpaq). Jaqtılıqtıń dispersiyası qubılısın birinshi bolıp I.Nyuton (1666-j.) izertlegen. Nyuton áynektegi tesikten ótiwshi quyash nurlarınıń dástesi qarańǵı bólmedegi úsh múyeshli shiyshe prizmaǵa baǵdarlaydı. Bólmeniń qarama - qarsı diywalında Nyuton kóp sandaǵı hár túrli reńli jolaqshalardan ibarat ashıq reńli joldı kóredi, ondaǵı reńler qızıldan ashıq qızıl reńge, al onnan son sarı reńge hám t.b. fiolet reńge shekem bir tegis ótip otıradı. Diywalda baqlanǵan súwretleniw Nyuton spektri dep ataladı. Jaqtılıqtıń úsh múyeshli prizmadan ótiwin dıqqat penen qarasaq, aq jaqtılıqtıń reńli nurlarǵa ajıralıwı jaqtılıqtıń hawadan shiyshege ótiwi menen baslanatuǵınlıǵın baqlaw múmkin. Joqarıdaǵı tájiriybelerde ádettegi shiysheden tayarlanǵan plastina hám prizmadan paydalanılǵan. Shiyshe ornına organikalıq shiyshe, muz hám basqa móldir zatlar alınıwı da múmkin edi. Zattıń sındırıw kórsetkishi qanshelli úlken bolsa, jaqtılıqtıń dispersiyası da sonshelli ayqın boladı. Dispersiya qubılısı baqlanatuǵun ortalıq dispersiyalawshı ortalıq dep ataladı. Eger prizmadan shıǵıwshı hár qanday reńli jaqtılıqtıń jolına bir shiyshe prizma qoyılsa, bul prizmadan reńin ózgertpesten ótedi. Aq jaqtılıqtıń quramalı dúziliske iye ekenligi málim. Biraq bul jańalıq emes. Jaqtılıqtın` dispersiyasın úyreniwde tolqınlardıń uzınlıqları hám olardıń jiylikleri hár qıylı reńli jaqtılıqlar ushın hár qıylı bolatuǵunlıǵı anıqlandı. Dispersiya qubılısı, aq jaqtılıqtıń quramına kiriwshi tolqınlardıń shiyshedegi fazalıq tezlikleri hár qıylı bolatuǵunlıǵın kórsetedi. Haqıyqatında da tikkeley tájiriybeden sındırıw kórsetkishi ushın tómendegi tezliklerdiń orınlı bolatuǵunlıǵı kelip shıǵadı: 6 08 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 𝑛𝑞 𝑣𝑎.𝑞 , > 𝑣𝑠 , > ………> 𝑣𝑓, (14) teńlikke iye bolamız. Solay etip, dispersiya qubılısınan tómendegiler málim boladı: aq jaqtılıqtıń quramına kiriwshi tolqınlar zatta hár qıylı tezlik penen tarqaladı: biz qızıl jaqtılıq sıpatında qabıl etilgen tolqınlar eń úlken tezlik penen, al biz fiolet jaqtılıq sıpatında qabıl etken tolqınlar eń kishi tezlik penen tarqaladı. Al jaqtılıqtıń reńi onıń tolqın uzınlıǵına da, jiyligine de baylanıslı boladı. Sonlıqtan jaqtılıq tolqınlarınıń fazalıq tezligi olardıń jiyligine baylanıslı boladı. Demek jaqtılıq tolqınlarınıń fazalıq tezligi olardıń jiyiligine baylanıslı eken. Dispersiya haqqında aytılǵan pikirlerdi birlestirip, onı tómendegishe anıqlaw múmkin: tolqınlardıń ortalıqtaǵı fazalıq tezliginiń jiyilikke baylanıslılıǵı dispersiya dep ataladı. Tolqınlardıń fazalıq tezliginiń olardıń jiyligine baylanıslılıǵı dispersiyalanıwshı ortalıq shegarasında aq jaqtılıq onı dúziwshi tolqınlarǵa ajıralatuǵınlıǵına alıp keledi. Jaqtılıqtıń vakuumdaǵı tezliginiń jiylikke baylanısı barma? Aytayıq, vakuumda bizden júdá alısta jaylasqan kúshli jaqtılıq deregi móldir emes perde menen periodlı túrde ashılıp hám jabılıp turatuǵun bolsın. Egerde barlıq jaqtılıq tolqınları, jiylikleri, hár qıylı bolıwına qaramastan vakuumdaǵı bir qıylı tezlik penen tarqalsa, biz alıstaǵı derektiń jaqtılıǵınıń óship janıwın, sonday-aq onıń reńiniń ózgermeytuǵınlıǵın kóriwimiz kerek. Eger hár qıylı jiylikli tolqınlar vakuumda hár qıylı tezlik penen tarqalsa, derektiń eńi ózgeriwi kerek. Bunı tolıǵıraq kórip shıǵayıq. Aytayıq, vakuumda qızıl jaqtılıq tolqınları eń úlken tezlik penen tarqalatuǵun bolsın. Ol jaǵdayda jaqtılıq deregi tárepindegi perde ashılǵanda bizge eń aldı menen qızıl jaqtılıq tolqınlar jetip keledi hám biz derekti qızıl reńde kóremiz. Onnan soń kózimizge basqa jiyliktegi tolqınlardıń jetip keliwine qarap, derektiń reńleri ózgeredi hám eń sońında, óziniń haqıyqıy reńi qanday bolsa sonday reńde kórinedi