Характеристика шиитских общин в Узбекистане

Аннотация

Maqolada O‘zbekistonda shia jamoalari tarixi va ularning o‘ziga xos xususiyatlari haqidagi ma’lumotlar yoritib berilgan. Kalit so‘zlar: shia, shia jamoalari, fors, an’ana, marosim, mahalla, hunarmand. Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda dinning ahamiyati, uning qadriyatlariga alohida eʼtibor qaratilib, turli diniy konfessiyalarning rasmiy faoliyati uchun barcha shart-sharoitlar yaratildi. Mamlakatimizda olib borilayotgan koʻp millat va konfessiyaviylik siyosati ilmiy asoslarga ega boʻlishi davr taqozosi hisoblanib, oʻzaro doʻstlik va hamjihatlikni yanada rivojlantirish, qaysi millat, din va eʼtiqodga mansubligidan qatʼi nazar, barcha fuqarolar uchun teng huquqiylikni taʼminlash asosiy masala sanaladi. Shundan kelib chiqib, O‘zbekistonda yashayotgan shia jamoalari tarixi va madaniyatini oʻrganish ahamiyatli hisoblanadi. Fors xalqi o‘zlarini eroniylar deb ataydilar. Til hind-yevropa oilasining Eron guruhining G‘arbiy Eron kichik guruhining fors (fors) tilidir. Ularning aksariyati shialar bo‘lib, ozchiligi bahoiylar hisoblanadi. O‘zbekistondagi eroniylar soni 1926-yilda 9830 tani, 1979-yilda 20026 tani, 1989-yilda esa 24779 tani tashkil etgan. Eronliklar Yaqin Sharq aholisining eng qadimiy guruhlaridan biri bo‘lib, uning markazi Fors mintaqasi edi. Shuning uchun ham ularning ikkinchi nomi forsiylar hisoblanadi. Eron-fors tili oromiy yozuvi asosida rivojlanib, koʻpgina sharq xalqlarining til manbayiga aylangan. Eron va Oʻrta Osiyo xalqlari oʻrtasidagi aloqalar, qadimgi madaniy yodgorliklarga koʻra, toʻrtinchi mingyilliklardan avvalgi davrlarga borib taqaladi. Biroq ularning hozirgi Oʻzbekiston hududiga kirib borishi haqidagi dastlabki aniq maʼlumotlar Ahamoniylar davlati davriga, ya’ni miloddan avvalgi 553-yilda yuz bergan Kir II ning bosqini vaqtiga toʻgʻri keladi. Ular bu yerga Aleksandr Makedonskiy yurishlaridan keyin, Sosoniylar imperiyasi davrida Buyuk ipak yoʻli boʻylab keng savdo aloqalari rivojlangan, soʻgʻd va eron savdogarlari hukmron boʻlgan davrda o‘rnashib olganlar. Shuningdek, savdogar va hunarmandlarning koloniyalari Samarqand, Buxoro va Oʻrta Osiyoning ikki daryo oralig‘idagi boshqa shaharlarda vujudga kelgan. Arablar istilosi davrida Qutayba ibn Muslim qoʻshini tarkibida eronliklar koʻpchilikni tashkil qilib, ular Sosoniylar davlati parchalanganidan keyin Oʻrta Osiyo shaharlarida arablardan najot izlaganlar. Eroniylar Somoniylar va Qoraxoniylar davrida savdo, ishlab chiqarish va ilm maqsadida bu yerga juda koʻp tashrif buyuradilar. Manbalardan ma’lumki, Samarqandda Chopardira va Ganilifar mahallalari Sharq olimlari uchrashadigan va yashaydigan joylardan hisoblanadi. Samarqandning Gotfar dahasi, 70-yillarda oʻsha davrning eng yirik madaniyat markazlaridan biri bo‘lgan. XI asr yosh faylasuf va shoirlaridan Umar Xayyom mazkur hududda yashagan. 79 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Umar Xayyom ko‘p vaqt o‘tmay hukmdorning taklifiga binoan Buxoroga ko‘chib o‘tadi. Keyinroq Sulton Malikshohning iltimosiga ko‘ra Isfahonga joylashadi. Harbiy yurishlardan so‘ng Amir Temur o‘z hududlariga hunarmandlar, olimlar, shoir va san’atkorlar, qo‘shiqchilar, sozandalar va boshqalarni olib kelgan. Har bir muvaffaqiyatli harbiy yurish sharafiga bu maqsadlarda asirga olingan me’morlar mehnatidan foydalangan holda monumental binolar barpo etgan. Buni yodgorliklarning o‘zidagi bitiklar ham ko‘rsatib turibdi: isfaxonlik me’mor Muhahmud Samarqandda shahzoda Muhammad Sultonning madrasa va xonqalari majmuasini yaratgan, sherozlik o‘ymakor Yusuf esa Shohizindaga kiraverishda o‘ymakor eshik yasagan. XV asrning o‘rtalarida 1447-yilda Samarqandga Hirotdan olib kelingan ikki eronlik ijodkor Shihobuddin Abdulla va Zahofatdin Oʻjar miniatyura san’atida ijod qilgan. Manbalarda eronliklar Shayboniylar va Ashtarxoniylar davrida ham Movaronunnahr hududiga kelib oʻrnashib olganliklari qayd etilgan. Eronliklar Oʻrta Osiyoga Shoh Abbos va Muzaffariddin davrida ham yetib kelgan. 1740- yilda Buxoro va Xiva xonliklari Nodirshoh davlati tarkibiga kiritilgan. Uning qoʻshinlari tarkibida koʻp sonli Usmonli turklari, eronliklar va afgʻonlar Buxoroga kelib, oʻrnashib olganlar. Eronliklarning bir qismi Oʻrta Osiyo va Xuroson hukmdorlari oʻrtasida boʻlgan urushlardan asir sifatida olib kelingan. Lekin ularning asosiy qismi Marvdan Buxoro va Samarqandga majburan ko‘chirilgan. Keyinchalik eronliklar Jizzax, Karmana, Qarshi, Shahrisabz, Termiz, oz sonlilari esa Xivaga oʻrnashib olganlar. 1920-yilda Xivada 809 nafar eronlik ro‘yxatga olingan bo‘lib, ular turkmanlar tomonidan bu yerga olib kelingan va qul qilinganlarning avlodlari hisoblanadi. Eronliklar, ayniqsa, Buxoro xonligida yashab, amir saroyida, Buxoro qoʻshinida, ipakchilikda yetakchi oʻrinni egallaganlar. Mahalliy aholi va eronliklar o‘rtasida biroz yaqinlashuv kuzatilgan, ammo diniy oqimlardagi farqlar tufayli to‘liq qo‘shilib ketish imkoniyati mavjud bo‘lmagan. Umuman olganda, ularning birgalikda yashashi tinch-totuvlik ustiga qurilgan bo‘lsa-da, ba’zi