Труд Беруни «Осор ул-бакия» является важным источником для изучения истории эпохи афригов

Аннотация

In this article, we will familiarize ourselves with some ideas and conclusions presented in Al-Biruni's work “Chronology” regarding the Afrighids dynasty, which was mentioned as the first reference to the Khwarezmshahs. Key words: Afrighids, Askajamuk II, Arsamuk, Abdullah Muhammad ibn Ahmad, Al-Fir. “Ulugʻ hodisalar har vaqt yuz beravermaydi” Abu Rayhon Beruniy Afrigʻiylar sulolasining siyosiy hayoti haqida maʼlumot beruvchi yozma manbalar nihoyatda kam. Bunga misol tariqasida Abu Rayhon Beruniyning “Osor ul-boqiya an al-qurun al-holiya” asaridan olingan parchani koʻrsatishimiz mumkin. Unda “Qutayba Xorazm xatini yaxshi biladigan, ularning xabar va rivoyatlarini oʻrgangan va bilimlarni boshqalarga oʻrgatadigan kishilarni halok etib, butkul yoʻq qilgan edi”[1]. Bundan tashqari, oʻtgan davr Ushbu tarixiy asar katta ahamiyatga ega. Chunki mobaynida birgina Turon hududining oʻzida asarda Xorazmning ilk oʻrta asrlar tarixini turlicha siyosiy mafkuralarga ega boʻlgan oʻnlab yorituvchi maʼlumotlar boshqa manbalarda davlatlar hukm surgan. Shu sababdan uzoq vaqt uchramaydi. Asarda Beruniy Afrigʻiylar davomida tarixning qorongʻi sahifalarini yoritib sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi, Afrigʻiy- beruvchi koʻplab tarixiy asarlar umuman yoʻqolib xorazmshoh sulolalardan 22 hukmdorning ketgan boʻlsa, ulardan ayrimlarining faqat maʼlum ismlarini xronologik jihatdan ketma ketlikda bir qismigina bizgacha yetib kelgan. XII-XIII keltirgan. Bu maʼlumotlar hozirgi kunda asrlarda yozilgan asarlarning Xorazm vohasiga arxeologik va numuzmatik maʼlumotlar uchun tegishli qismidagi maʼlumotlar, koʻpincha bir- muhim qiyosiy manba hisoblanadi [5]. biriga zid boʻlib, ularga tayanib muhim tarixiy Asarda Afrigʻiylar sulolasiing hokimiyat voqealar sanalarini yoki hikoya qilinayotgan tepasiga kelishi shunday izohlanadi: voqeaning tarixiy haqiqatini anglash mushkul ish. “Xorazmliklar Xorazmga odamlar joylasha Bu muammoga hatto, V.V.Bartold ham duch boshlagandan tarix ola boshladilar, bu kelganini ta’kidlab oʻtgan [2]. Iskandardan 980 yil ilgari boʻlgan edi. Undan Аbu Rayhon Beruniy (973-1048) davrida keyin Siyovush ibn Kayxusravning Xorazmga Turon aholisi uchun yangi din boʻlgan islom dini kelishidan, Kayxusrav va uning naslining va uning asosida kirib kelgan yangi madaniyat Xorazmda podshohlik qilishlaridan tarix oldilar. mazkur hududda mavjud boʻlgan davlatlar rivojiga Shu vaqtda Kayxusrav Xorazmga koʻchib, turk juda katta taʼsir qilgani shubhasiz. Beruniy podshohlari [ustidan] hukmronligini yurgʻizgan zamonida Kat shahri nafaqat Xorazmning, balki edi. Bu voqea Xorazmga odam joylashganidan 92 butun Turonning eng yirik savdo-sotiq yil keyin boʻldi. Soʻngra ular tarix olishda markazlaridan biriga aylanib ulgurgan edi. eronliklarga ergashib, Kayxusravning Аfrigʻiylar sulolasining poytaxti Kat shahri bu [Xorazm]shoxlari deb ataluvchi naslidan boʻlgan davrda Yettisuv, Oltoy, Janubiy Sibir, Xitoy, har bir [podshoh davrining boshlanishidan] tarix Hindiston, Yaqin Sharq, Volgaboʻyi, Kavkaz va oldilar. Nihoyat Kayxusrav davridan Ofrigʻ Sharqiy Yevropa hududlari bilan savdo yoʻllari podsholigi boshlandi. Eronliklar “gunohkor” orqali bogʻlangan. Bunday sharoit Xorazm Yazdijardni yomon xabar keltiruvchiga shaharlarida ilm-fan rivojiga ham sezilarli taʼsir yoʻyganlaridek, [xorazmliklar] Ofrigʻni shum qilgan. Shunday bir ijtimoiy-madaniy muhitda habar keltiruvchiga chiqardilar. Ofrigʻdan keyin tugʻilib oʻsgan Beruniy ilm-fanga qiziqishi sabab, uning oʻg‘li podshoh boʻldi. [Ofrigʻ] Iskandar yoshligidan koʻpgina olimlarning eʼtiboriga tarixining 616-yilida al-Fir ustiga oʻz qasrini tushadi. Ulardan biri Аfrigʻiylar xonadonining qurdirdi. Keyin xorazmliklar ofrigʻ va uning yaqin qarindoshi Аbu Nasr ibn Iroq boʻlib, avlodlari podshohligidan tarix oldilar”. Al-Fir olimning bobosi Xorazmshoh Iroq ibn Mansur, Xorazm shahrining chekkasidagi loy va xom uning amakisi Xorazmshoh Muhammad ibn gʻishtdan qurilgan qalʼa boʻlib, bir-birining Mansuredi [3]. ichiga joylashgan va balandlikda bir-biridan Аbu Rayhon Beruniy X asrdagi qolishmaydigan uch qavat qoʻrgʻon edi. Bu Xorazmdagi siyosiy voqealar sabab Ray va Jurjon barcha qoʻrgʻonlar tepasida Yamandagi Gʻumdon shaharlarida yashaydi. Bu yerda Erondagi singari podshohlarning qasrlari bor edi. Ziyoriylar sulolasidan Qobus ibn Vashmgir unga Gʻumdon-tabbalarning turar joylari boʻlib, Sanʼa homiylik qilib, oʻz saroyida vazirlik darajasini masjidi Jome roʻparasidagi toshdan qurilgan taklif qilgan [4]. Beruniy oʻzining “Osor ul-boqiya qalʼadir. Aytilishicha, u toʻfondan keyin Som ibn an al-qurun al-holiya” asarini Jurjon shahrida 27 Nuh qurgan binolardandir. Som qazigan quduq yoshida 1000-yillarda yozib tugatadi. Bu asar ham oʻsha yerdadir. Baʼzilar esa, bu Zahhok Yevropada “Xronologiya”, oʻzbek sharqshunos- tomonidan Zuhra ismiga atab qurilgan haykal, ligida “Osor ul-boqiya” nomi bilan mashhur. deganlar. Al-Fir oʻn milcha va undan koʻproq TAMADDUN NURI ISSN 2181-8258 2024-yil, 1-son, (52) Ilmiy, ijtimoiy-falsafiy, mada