ПРИРОДА ПРОБЛЕМНЫХ АКТИВОВ В БАНКАХ, ПРИЧИНЫ ИХ ВОЗНИКНОВЕНИЯ

Аннотация

In world practice, there are many accounting and auditing methods for determining the occurrence of problem assets, accounting for them, studying the causes of their origin, finding ways to eliminate them, and providing information about them to management and investors. scientific researches were carried out. This scientific thesis examines the causes of problem assets in banks. Keywords: commercial bank, asset, problem asset, leveraged asset, debt, loan. ПРИРОДА ПРОБЛЕМНЫХ АКТИВОВ В БАНКАХ, ПРИЧИНЫ ИХ ВОЗНИКНОВЕНИЯ Аннотация. В мировой практике бухгалтерский учет и аудит посвящены выявлению возникновения проблемных активов, их учету, изучению причин их возникновения, поиску путей их устранения, предоставлению информации о них менеджменту и инвесторам.Многие научные исследования было проведено. В данной научной диссертации рассматриваются причины возникновения проблемных активов в банках. Ключевые слова: коммерческий банк, актив, проблемный актив, заемный актив, долг, кредит. Tijorat banklaridagi muammoli aktivlar bilan ishlash usullarining o‘ziga xos xususiyatlari, ushbu muammoga kontseptual yondashuvlarni, shuningdek, tijorat banklarida muammoli 108 aktivlarning oldini olish va ularni bartaraf etishga bag‘ishlangan ilmiy ishlarning kamligini ko‘rsatadi. Mamlakat iqtisodiyotining yuqori sur’atlarda o‘sishi barcha mavjud imkoniyatlarning safarbar qilinayotganligi hamda o‘zini oqlagan islohotlar strategiyasining izchil davom ettirilayotganligi hisobiga ta’minlanmoqda. Bank aktivlari to‘g‘risida asosiy ma’lumot oladigan bank moliyaviy hisobotlarida aktivlar sof xolatda aks ettirilishi, tashqi foydalanuvchilar uchun ularning sifati to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lish mushkul. Aktivlar sifati yomonlashganini buxgalteriya hisobining ichki foydalanuvchilari agar ular buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida aks ettirilgan bo‘lsa bilishlari mumkin. Aktivlar sifatining yomonlashuvi uning muammoli aktivga o‘tayotganligidan dalolat beradi. Tijorat banklari jalb qilgan mablag‘larining asosiy qismini kredit berish sifatida foydalanar ekan, bunda faqatgina daromad olish uchun emas, balki mablag‘larni kredit oluvchidan to‘liq qaytarib olish masalasini oldindan belgilab olishi zarur. Chunki, bank sarmoya egasi sifatida sarmoyani emas, balki sarmoyadan foydalanish huquqini ma’lum bir shart va ustama foizlar asosida ma’lum muddatga sotadi. Ayni paytda mamlakatimizda ham ilmiy-nazariy hamda amaliyotchi olimlar tomonidan "muammoli kredit" tushunchasi avvalgiga nisbatan ancha ko‘proq bahs va munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Bu albatta, bejizga emas, chunki bugungi kunda respublikamiz tijorat banklarining kredit portfelida muammoli kreditlarning ulushi, uni kamaytirish choralari ko‘rilishiga qaramasdan anchagina yuqori foizni tashkil etmoqda. Xo‘sh, muammoli aktiv o‘zi nima, u qanday paydo bo‘ladi? Mana shu savollarga javob izlab ko‘rsak. Maxalliy va xorijiy ilmiy va maxsus adabiyotlarni ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, ularda muammoli aktivlarni ko‘pincha kreditlar bilan bog‘laydi, hamda “muammoli aktiv”, “muammoli kredit”, “ishlamaydigan kredit”, “xarakatsiz kredit” kabi tushunchalar bilan ifodalaydi. Jumladan, Bank nazorati bo‘yicha Bazel ko‘mitasi ishlamaydigan kreditni (aktivni) (NPL) kredit bo‘yicha majburiyatlar bajarilmayotganda, ya’ni 90 kundan ortiq to‘lovning kechikishi mavjud yoki bank mijozning kreditni to‘lamasligi, to‘lash bo‘yicha choralar ko‘rishni so‘ramasligi (sekryutizatsiya, qayta moliyalashtirish, restruktirizatsiya, to‘lovni kechiktirish va hokazo) mumkinligiga asos bo‘lsa; to‘lovchining to‘lov qobiliyati pasayishi natijasida aktivning qadrsizlanishi mavjudligi; muddati o‘tgan kunlar sonidan qat’i nazar, asosiy qarzni va unga to‘lanadigan foizni to‘liq to‘lashning iloji yo‘qligi to‘g‘risida dalillar mavjudligida tasniflaydi. Bazel ko‘mitasi tomonidan muammoli kredit sifatida kredit va uning foizi bo‘yicha to‘lovlar 90 kundan ortiq muddatda to‘lanmasligini qayd etgan. 109 Xalqaro amaliyotda muammoli kredit ishlamaydigan kredit tushunchasi bilan chambarchas bog‘lik. Bloem, Freeman NPLs (Non-Performing Loans) ishlamaydiga kredit bu asosiy qarz va G’ yoki foizlar bo‘yicha to‘lovlarni 90 kun yoki undan ko‘proq muddatga kechiktirish bilan yoki 90 kun yoki undan ortiq kun foizlarga teng to‘lovlar bilan, kapitallashtirilgan, qayta moliyalashtirilgan yoki kelishuv bo‘yicha kechiktirilgan kreditlar, yoki to‘lovlar muddati 90 kundan kuproq, shu bilan birga qarzdor bankrot deb e’lon qilish bo‘yicha ariza bergan hollarga o‘xshash yanada jiddiy sabablar mavjud bo‘lgan aktivlar. Ozili ishlamaydigan kreditlarni (NPLs - Non-Performing Loans) o‘rganish muhim ahamiyatga ega ekanligini, chunki ular banklar kredit portfelining sifatini aks ettiradi va umuman mamlakatdagi bank sektori kredit portfelining sifatini aks ettirini qayd etadi. Ishlamaydigan kreditlar darajasiga ta’sir etuvchi omillarni tushunish banklarning risklarni boshqarish funktsiyasi va bank barqarorligi uchun mas’ul bo‘lgan bank faoliyatini nazorat qiluvchi organlar uchu