КЛАССИЧЕСКАЯ АРХИТЕКТУРА

Аннотация

This article is about the architecture and architectural compositions of the classical period. Key words: architecture, classical, political, economic, details and decorations. КЛАССИЧЕСКАЯ АРХИТЕКТУРА Аннотация. Данная статья посвящена архитектуре и архитектурным композициям классического периода. Ключевые слова: архитектура, классическая, политическая, экономическая, детали и украшения. Eramızdan aldınǵı V asirge kelip, Gretsiya óziniń siyasiy, ekonomikaliq hám mádeniy rawajlanıwınıń eń joqarı basqıshına kóterildi. Bul rawajlanıw Iran grek urıslarınan keyingi Afina mámleketiniń kusheyiwi hám qul iyelewshilik demokratiyasınıń rawajlanıwı menen baylanislı Urıs grek iolislarin Afina mámleketi átirapında birlestirdi. Urıstan keyin de Afina 150 den artıq qala-mámleketlikler ishinde basqarıw jeńilligin saqlap qaldı. Gretsiya topıraǵına tutasqan teńiz jollarına húkimran bolıp aldı. Bul tazadan -jańa bazarlardı qolǵa kirgiziwge qara teńiz jaǵasındaǵı bekkemlikleri menen aldı -satti jumısların rawajlandırıwǵa jańa múmkinshilikler jarattı. Afina eramızdan aldıńgi V ásir ortalarina kelip, pútkil grek áleminiń eń iri mádeniy hám ekonomikaliq orayına aylandı. Grek klassikasi dáwiriń shártli túrde dáslepki klassika, joqarı hám sońģi klassika dáwirine bólinedi. Dáslepki klassika eramızdan aldıńģi 490 - 450 jıllardaǵı Iran -grek urısı dáwirine tuwri keledi. Bul dáwir kórkem ónerinde realistik tendensiyalardıń artıp barıwı menen xarakterlenedi. Dáslepki klassika dáwirinde kóp arxitektorlıq kompozitsiyalari jaratıldı, ayırım qalalar qayta tiklendi. Arxitektorlıqqa, tiykarlanıp, peripter tipindegi ibadatxanalar qurılısı jetekshi orindı iyeleydi. Olar kòbinese dáriy usılında qurıldı, lekin olardıń hár-biri arxitektordıń dóretiwshilik jaqınlawı nátiyjesinde ozine say individual pazıyletler jańalıq ashtı. Pestumdaǵi Gera ibadatxanasi (er. al. V asriniń birinshi sheregi) bizgeshe jaqsı saqlanǵan. Ol jaǵdayda dáslepki klassika arxitektorlıǵına say pazıyletler kózge kórinedi. Binanıń koefficientler bir-birine uyqas, detal hám bezewler sol tárizde isletilgen, bıraq binadaǵı primetivlik hám salmaqli kórinis onı arxaika dáwiri menen baylanıstıradı. Egine atawındaǵı Afina Afayn ibadatxanasi (er. al. 490 j.) hám ásirese, olimpiada daǵı Zevs ibadatxanasi ózınıń koefficientler garmoniyasi, kórkem bezeginiń elegantlıǵı menen xarakterlenedi hám grek 2 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ arxitektorlıǵınıń eń jaqsi úlgilerinen esaplanadı. Zevs ibadatxanasi ushın isletilgen ústinler uzaytırılıp alınıwı esabına kiritilgen. Dáslepki klassika dáwiri arxitektorlıq kompozitsiyalarin bórtpe súwretler menen bezew kórkem óneri olimpiadadaǵı Zevs ibadatxanası bórtpe súwretlerinde joqarı dárejege kóterildi. Joqarı klassika. Er. al V ásirdiń ekinshi yarımınan baslap, Gretsiya siyasiy ekonomikaliq hám mádeniy gúlleniwiniń altın dáwirin basınan keshirdi. Kórkem ónerdiń hámme túri hám janrlari rawajlanıp, joqarı klassika dáwiri adamlardıń estetik ideal haqqındaǵı tusinikleri jetilisken kórkem obrazlarda kórindi. Joqarı klassika dáwirinde Afina akropolı óziniń ayqın kórinisin taptı. Perikl ǵayratı menen Afinaniń ishki qalası Akropol qayta tiklendi. Bul qala Iran -grek urısında wayran bolģan edi. Er. al. V ásirdiń úshinshi shereginde bul jerde aq marmardan jasalǵan grek arxitektorlıǵınıń kemnen- kem ushıraytuǵın eń jaqsı ǵáziyneleri bolǵan. Parfenon, úlken dárwazaxana Propiley, qanatsız jeńis hayal qudayı Nikeǵa atap qurılǵan ibadatxana (Nike apteros) boy tikledi. Bul ımaratlar kórkem bezewlerge bay bolǵan. Mısalı Propiley diywalları mámlekettiń jawinger tarıyxın suwretleytuǵın pát penen bezetilgen. Akropoldiń ashıq maydanında Afina háykeli ornatilǵan. Afina akropoli mámlekettiń kúsh-qudiretin hám ullılıǵın ózgeshe ańlatpalap, grek tariyxında birinshi márte uliwma ellin birligin kórsetip beriwshi arxitektorlıq ansamblı edi. Akropol tóbeliginiń qaptal tareplerinde qurılǵan ibadatxana hám tamashaxanalar bolsa onı jáne de kòrkem muqaddes dárgay dárejesine kótergen. Grek klassikasi arxitektorlıǵınıń takirarlanbas úlgisi, aqıl -zakawat hám afinaliqlar qáwenderi bolgan Afina hayal qudayına baǵishlanǵan Parfenon ibadatxanasi esaplanadı. Er. al . 447 — 438-jıllarda arxitektorlar Iktin hám Kállikrat tárepinen qurilǵan bul ibadatxana Afinaliqlar ushın xızmet etedi. Parfenon ibadatxanasi bezew hám háykelleri bolsa dáwirdiń ullı háykelsazı Perikldıń áskeriy xızmette bir sapta bolǵanları fidiy basshilǵında orınlanǵan. Parfenon akropoldaǵi eń biyik bına bolıp tabıladı. Bina ushın, tiykarinan, dáriy usılında islengen peripter qabıl etilgen, lekin oǵan tiykarinan ion orderiniń elementleri kiritilgen. Parfenon aldındaǵı erexteon ibadatxanasi arxitektor Mnesikl tárepinen er. al. IV asirde qurılǵan bolıp, ol jaǵdayda ion orderi isletilgen. Ibadatxana kishi peshaywannıń ústinleri orninda ornatilǵan dep atalǵan qızlar háykeli bolip olardıń peshaywan tóbesin kógerip turǵan payıtları