СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ПРИБЫЛЬНОСТИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ

Аннотация

This article describes the level and dynamics of profitability of commercial banks. Also, during the article, the analysis of the profit of commercial banks, the analysis of profitability (profitability) indicators of the activity of commercial banks was specially discussed. The article relies on scientific facts and theories, and conclusions and suggestions are given at the end of the article. Key words: expenses, profitability (profitability) indicators of commercial banks, dynamics, indicator. УРОВЕНЬ И ДИНАМИКА ПРИБЫЛЬНОСТИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ Аннотация. В данной статье описывается уровень и динамика прибыльности коммерческих банков. Также в ходе статьи специально обсуждался анализ прибыли коммерческих банков, анализ показателей рентабельности (рентабельности) деятельности коммерческих банков. Статья опирается на научные факты и теории, а выводы и предложения приведены в конце статьи. Ключевые слова: расходы, показатели прибыльности (рентабельности) коммерческих банков, динамика, показатель. Tijorat banklari foydasini tahlil qilganda, daromadlari xarajatlari turlari hamda tarkibiga e’tibor qaratiladi. Eng avvalo, hisobot davridagi olingan haqiqiy foyda summasi reja bilan taqqoslanib, undan ko’p yoki kam ekanligi aniqlanadi va farqlar sabablari o’rganiladi. Bank foydasini shakllantiruvchi daromad, xarajatlar tarkibi o’tgan yillar bilan taqqoslanadi. Respublika aksiyadorlik-tijorat banki «Savdogarbank» faoliyat natijalari 2023-yilda 564037,0 ming so’m sof foyda bilan yakunlangan. Respublika hududida ko’pgina bo’limlari bo’lgan bu bankning faoliyatidan olgan bunday summadagi foydasiga baho berish uchun (umuman olganda foydali ishlaganligi yaxshi ko’rsatkich) o’tgan yilgi ma’lumotlar bilan taqqoslash lozim. «Savdogarbank» hisobotiga ko’ra o’tgan – 2022-yilda -250952,0 ming so’m sof foyda olgan. Demak, bank 2023-yilda 2022-yilga nisbatan faoliyatini 2 baravardan ko’proq foyda olish bilan yakunlagan. Bularning sababini chuqur o’rganish uchun, daromadlar, xarajatlar tarkibini o’rganish va tahlil qilish zarur (1-jadvalga qarang). 9 83 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Jadval ma’lumotlaridan, «Savdogarbank» foyda summasini qaysi manbalardan ko’paytirganligi, nimalardan xarajatlar ko’payganligi ko’rinib turibdi. Bankning foizli daromadlari 2023-yilda o’tgan yilga nisbatan 126,9 % ko’paygan bo’lsa, foizli xarajatlari – ushbu davrda 140,3 foizga ko’paygan. Demak, foizli xarajatlarning o’sish (ko’payish) sur’ati juda yuqori, bunday yo’l tutib borilaversa bo’lmaydi. Natijada sof foizli daromadlar bo’yicha ko’rilgan natija 2011-yilda o’tgan yilga nisbatan faqat 16,1% ga o’sgan (daromadlar-26,9% o’sganligiga qaramasdan). Bank 2023-yilda kreditlar bo’yicha ko’rilishi mumkin bo’lgan ehtimolli zararlarga qarshi shakllantirilgan zaxiralarga 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 2 baravardan kamroq summa (48,5%) ajratgan. Shunday qilib, foizli daromadlar summasini biroz oshirgan. Lekin bank foizsiz daromadlarini 2022-yilga nisbatan kamaytirib yuborgan (51044,0 ming so’mga). Natijada shungacha bank foydasi o’tgan yilga nisbatan kamaygan. Tijorat banki operatsion xarajatlar summasini ko’paytirmaslik choralarini ko’rgan. Natijada bu xarajatlar 2023-yilda o’tgan yilga nisbatan faqatgina 107,9% gagina o’sgan. Tijorat bank bo’limlarida foizli va foizsiz daromad turlarini ko’paytirishning ichki imkoniyatlarini topish lozim. 1-jadval «A» bank moliyaviy natijalarining tahlili (yil boshiga, mln. so’m) O’zgarishi № Moddalar O’tgan yil Joriy yil so’mda % da Foizli daromadlar – 1 5541,9 7037,8 1495,9 126,9 jami 2 Foizli xarajatlar – jami 2491,5 3496,6 1005,0 140,3 3 Sof foizli daromadlar 3050,3 3541,2 490,0 116,1 Kreditlar bo’yicha ko’rilishi mumkin bo’lgan ehtimoliy 4 381,6 185,0 –196,6 48,5 zararlarga qarshi shakllantirilgan zaxirani baholash 9 84 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 8 – Bank faoliyati tahlili Zaxirani baholashni chiqarib tashlagandan 5 2668,7 3356,2 687,5 125,7 so’ng qolgan sof foizli daromad Foizsiz daromadlar – 6 1963,2 1912,2 – 51,0 97,4 jami Operatsiya xarajatlari 7 3930,0 4241,3 310,7 107,9 – jami Daromad (foyda) solig’i to’langungacha 8 701,4 1027,1 325,7 146,4 bo’lgan sof foyda (zarar) 9 Daromad (foyda) 450,4 463,1 12,7 102,8 solig’i 10 Sof daromad (zarar) 251,0 564,0 313,0 224,7 Joriy yilda bankning sof foydasi 313,0 mln. so’mga, ya’ni 224,7 foizga o’sgan. Bunga asosan foizli daromadlarning o’sishi va ehtimoliy zaxiralarning kamayishi ta’sir etgan. Tijorat banklari foyda summalari bo’yicha sifatiy (reyting) baho berib bo’lmaydi. Chunki kichik, o’rta va yirik banklar mavjud. Misol: bir yilda bir bank 640 000,0 ming so’m foyda olgan bo’lsa, ikkinchi bank esa 680 000,0 ming so’m foyda olgan bo’lsa, ikkinchi bankni foydali ishlayapti deb baho berib bo’lmaydi. Chunki birinchi bank faoliyati jihatidan kichik, ikkinchi bank esa juda