РАЗВИТИЕ ОБРАЗОВАНИЯ, ШКОЛЫ И ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ИДЕИ В ТУРКЕСТАНЕ В XVIII – XX ВЕКАХ.

Аннотация

The article talks about the progressive use of education, school and pedagogical ideas in Turkey in the 18th - 20th centuries, and the education of advanced thinkers. During this period, the works of intellectuals who have enlightened thoughts talk about the ideas related to education and career choice. Key words: Education, Turkestan, school, pedagogical ideas, Abdulla Avloni, national education, madrasa, Khorezmi, Khiva madrasas, Kunkhoja Ibrahim Oğli, Ajiniyaz Kosibay Oğli. РАЗВИТИЕ ОБРАЗОВАНИЯ, ШКОЛЫ И ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ ИДЕИ В ТУРКЕСТАНЕ В XVIII – XX ВЕКАХ. Аннотация. В статье говорится о прогрессивном использовании образования, школы и педагогических идей в Турции XVIII – XX веков, воспитании передовых мыслителей. В этот период произведения интеллектуалов, обладающих просвещенными мыслями, рассказывают об идеях, связанных с образованием и выбором карьеры. Ключевые слова: Образование, Туркестан, школа, педагогические идеи, Абдулла Авлони, национальное образование, медресе, Хорезмийское, Хивинское медресе, Кунходжа Ибрагим оглы, Ажинияз Косибай оглы. Tárbiya – adamzat jámiyetiniń ajıralmas bólegi, mádeniy dárejesiniń aynası hám rawajlanıwınıń tiykarı bolip xizmet etedi. Ol jámiyet rawajlanıwınıń tiykarǵı buwını sıpatında, jámiyetlik tájiriybe, ruwhıy-adamgershilik hám milliy dástúr, úrp-ádetlerdiń birligin, olardıń áwladtan-áwladqa ótiwin hám jámiyet rawajlanıwın támiynlewshi tiykarǵı kúsh bolip esaplanadi. Tárbiya - násil, ortalıq, dóretiwshi xızmet hám adamgershilikli qarım-qatnas sistemasında adamnıń shaxs bolıp qáliplesiwiniń tiykarǵı faktorı sanaladi. Abdulla Avloniydiń sózi menen aytqanda «Tárbiya – bul ya ómir, ya azatlıq, ya apatshılıq, ya saadat, ya baxıtsızlıq máselesi…» bolıp qalǵan hám qala beredi. Tárbiya – hár bir shaxsta belgili bir fizikalıq, ruwxıy, ádep-ikramlılıq sıpatlardı qáliplestiriwge qaratılǵan ámeliy pedagogikalıq process; insannıń jámiyette jasawın 9 20 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ támiyinlew ushın zárúr bolǵan aqılıy-fizikalıq, kórkem-estetikalıq hám ádep-ikramlılıq - ruwxıy ózgesheliklerin qáliplestiriwge baǵdarlanǵan ilájlar kompleksi. Tárbiya - turmıstı biliw, oǵan tayarlanıwday juwapkershilikli wazıypanı orınlaydı. Tárbiya - balanıń ana qursaǵındaǵı waqıtlarınan baslanıp, pútkil ómir boyı dawam etetuǵın úzliksiz process. Tárbiya – insannıń inasanlıǵın támiynleytuǵın ázelden bar hám máńgilik qádriyat. Pedagogikada tárbiya túsiniginen basqa tárbiyalaw túsinigide qollanıladı. Ol tárbiya procesiniń ózine tán bolǵan tiykarǵı belgilerin, rawajlanıw basqıshların belgilep berip, olar arasındaǵı negizgi baylanıslardı hám ishki qarama-qarsılıqlardı kórsetedi. Tárbiyalawda toqtap qalıw, «izdegiler»diń jetip alıwı ushın kútip turıwlar bolmaydı. Kún menen túnniń, ay menen aydıń, jıl menen jıldıń almasqanı siyaqlı olda úzliksiz alǵa qaray rawajlanıp bara beredi hám balanıń pútkil ómiri boyı dawam etedi. Biraq, tárbiyanıń nátiyjeleri oqıtıwdıń nátiyjeleri siyaqlı birden kózge taslanbaydı. Ol uzaq waqıtlar dawamındaǵı tınımsız miynetti, shıdamlılıqtı, tásir jasawlardı, kútiwdi talap etedi. Feodalizm jámiyetindegi tárbiya qatlamlı túske iye boldı. Jámiyet dvoryanlar, ruxanıylar hám diyqanlar, ónermentler qatlamlarına bólindi. Hár bir qatlamnıń óz aldına tárbiya maqseti boldı. Dvoryanlar balaların mámlekettegi basshı xızmet orınlarına tayarladı, mártlikke, joqarı adamgershilikke tárbiyaladı. Ruxanıylar bolsa balalarına diniy tárbiya berdi, diniy táliymatlardı úyretti. Diyqan hám ónermentlerdiń balaları tárbiyanı tiykarınan úyde, miynet procesinde aldı. Olar ushın arnawlı ashılǵan mekteplerde balalar ónermentshilikke, sawda islerine, oqıw, jazıw hám esaplawǵa úyretilgen. Tárbiyanıń wazıypaları delingende tárbiyanıń jobalastırılǵan aqırǵı nátiyjesine, maqsetine erisiw ushın orınlanatuǵın talaplar sisteması túsiniledi. Tárbiya procesinde tárbiyalanıwshınıń sanası qáliplesedi, sezimleri, oy-pikirleri rawajlanip baradi Tàrbiya dàslep shañaraqta qàliplesip baradisoñ mektep dàwirinde jetilisip rawajlanip baradi. Sol waqittaĝi Orta Aziyada dàslepki mektepler jeke menshik mektepler payda boladi, muĝallim jallap balalardi ùyde oqitiw ilajlari àdetke aylandiriladi. Qala hàm awillarda ashilĝan mekteplerde balalardi oqitiw 6 jastan barip, àlipbeni ùyrenip oniñ ayrim hàriplerin jaziwdi ùyrengen. Er balalar hàm qiz balalar bòlek oqitilĝan. Sol dàwirde baslanĝish bilip beretuĝin mektepler hàm joqari bilim beretuĝin meshit hàm medireseler bolĝan. Mektepler tiykarinan meshitler qasinda ashilĝan hàm imamlar oqitiwshiliq etken. Medreselerde diniy bilimlerden tisqari dunyaliq bilimlerde berilgen yaĝniy nizamshiliq (fiqh), logika, matematika (riyazat), geometriya (handasa), astronomiya, medicina, tariyx, geografiya, àdebiyat, poetika (ilmu aruz), arab tili hàm oniñ morfolagiyasi (qofiya) oqitilĝan. Medresede eñ bilimli tàjiriybeli qànigeler sabaq bergen. Baslanĝish bilim beriw mekteplerinde 5- 6 jil dawaminda oqit