ИСТОРИЧЕСКИЕ ДАННЫЕ НАЦИОНАЛЬНОЙ МУЗЫКИ

Аннотация

This article gives information about the music taught in higher educational institutions of national music, music educational institutions, its educational value and a stone fragment found in archaeological findings. Key words: Mud city, archaeological finds, fragments, musical data, music, songs and melodies. Ózbekstan Respulikası Birinshi Prezidenti I.A.Karimovtıń aytıp ótkenindey «Ótmishin bilmegen xalıqtıń keleshegi joq»-degen danalıq sózi úlken áhmiyetke iye. Bunda hár bir xalıq óziniń tariyxın ata-babalardan kiyatırǵan mádeniy baylıǵın, mádeniyatın, ádebiyatın, kórkem óneriniń tariyxın tereń biliwi, keleshek jaslardı milliy mádeniyatqa, ózin-ózi tereń biliwge, milliy ideaǵa, mádeniy miyrasımızdı hár tárepleme úyrenip barıwǵa shaqıradı. Kiyingi waqıtları milliy mádeniyatımızǵa, onıń hár tárepleme rawajlanıwına úlken dıqqat awdarılıp, muzıka mádeniyatınıń ósip-órkenlewine, úlken kewil bólinbekte. Xalqımızdıń ótmishtegi hám házirgi muzıka mádeniyatı, muzıkaları, qosıq-namaları, dástan qosıqları, muzıka oqıw orınlarında, qánigelestirilgen muzıka mekteplerinde, balalar muzıka mektepkerinde, pedinstitut, universitet, konservatoriyanıń Nókis filialında hám Ózbekstan 170 mámleketlik kórkem óner hám mádeniyat institutı Nókis filiallarında oqıw baǵdarlamalarında keńnen orın berilip oqıtılıp kelinbekte. Qaraqalpaq xalqı uzaq ásirlerden berli Orta Aziyada jasawshı tuwısqan xalıqlardan ózbek, Túrkmen, Qazaq xalıqları menen territoriyalıq hám tıǵız ekonomikalıq baylanısta jasap kelgenligi málim. Olardıń ádebiyatı hám kórkem óneri, túrk tilles bolıp muzıkasınıń jaqınlıǵı muzıka mádeniyatınıń bir-biri menen baylanısta rawajlanıp kiyatırǵanlıǵı tariyxıy dereklerden belgili. Olar dóretken mádeniy miyraslar ózine tán úlken ayırmashılıqları menen birge ulıwma xalıqlıq mádeniyattıń ósip rawajlanıwına qosqan úlken úlesi bolıp tabıladı. Biziń eramızdıń I-ásirine tán ájayıp mádeniy eskertkishlerden Ayırtamnan tabılǵan «ud» áspabı, 1946-jılı arxeologiyalıq ashılıwlardan Topıraq qaladan tabılǵan «Arfa» áspabın shertip turǵan qızdıń tasqa oyılǵan súwreti hám 1947-jılı usı Topıraq qaladan tabılǵan eki tarlı «duwtar» tipindegi muzıkalıq áspabtı uslap turǵan qızdıń súwretin esletetuǵın tasqa oyılǵan fragmenttiń tabılıwı, sonday-aq Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń professorı, Qaraqalpaqstanǵa miyneti singen ilim ǵayratkeri, tariyx ilimleriniń doktorı, tariyxshı alım Mırzamurat Mámbetzadaevtıń basshılıǵında Nókis rayonı territoriyasında jaylasqan «Kúyik qala» dan 1998-jılı studentlerdiń arxeologiyalıq izertlew dala praktikasında tabılǵan «Qumay qustıń» súwreti salınǵan tas tabaqtıń tabılıwı hám usınday muzıka áspablarınıń súwreti salınǵan eskertkishlerdiń, sonday-aq awız-eki hám jazba ádebiyatınıń derekleriniń Qaraqalpaq xalqınıń ata- babalarınıń mákanınan tabılıwı, basqa tuwısqan xalıqlarday qaraqalpaq xalqınıń dáwirine, zamanına say, ózine tán muzıka mádeniyatına, kórkem-ónerine iye bolǵanlıǵın kóremiz. Biraq solayda bolsa bul dáwirlerde muzıka mádeniyatımız qay dárejede boldı hám saz áspablarımızdıń qanday túrleri bolǵanlıǵı tuwralı házirge shekem kelip jetken maǵlıwmatlar ele jeterli emes ekenligi belgili. Qaraqalpaq xalqınıń muzıka mádeniyatı erte zamanlardan berli ósip rawajlanıp keledi. Qaraqalpaq xalqınıń muzıka mádeniyatınıń rawajlandırıwshıları eń eskiden kiyatırǵan súyikli ónerpazları esaplanatuǵın jırawlar, baqsılar, qıssaxanlar, qosıqshılar bolıp tilge alınadı. Olardıń sazı menen sózi xalıqtıń tilegine say, únles bolıp keledi. Xalqımızdıń tereń tariyxı, miynet jolı, úrp-ádeti, mádeniyatı atqarıwshılar tárepinen olardıń ónerinde hár tárepleme sáwlelenip keledi. Ótmishtegi uzaq tariyx jollarınan kiyatırǵan muzıka mádeniyatınıń miyrasları, hár bir xalıqtıń ruwxıy dúnyası sıyaqlı qaraqalpaq xalqınıńda ata- babamızdan kiyatırǵan eń áziyz, ádiwli ruwxıy baylıǵı bolıp tabıladı. «Saz benen sáwbetti yalǵan demeńler 171 Adam-ata binyat bolǵalı bardı»- dep aytqanınday saz benen sáwbet, mádeniy miyrasımız xalqımızdıń basıp ótken tariyxıy jolında onıń arzıw-ármanların, ómirge degen ıqlasın ózine sińdirip, asırap saqlap kelgen.