ГЕЛИОТЕХНИЧЕСКИЕ ТРЕБОВАНИЯ К ПРОЕКТИРОВАНИЮ МАЛОЭТАЖНЫХ ЗДАНИЙ ПАССИВНЫХ СИСТЕМ СОЛНЕЧНОГО ОТОПЛЕНИЯ

Аннотация

Keywords: energy-efficient technology, solar energy, passive heating system, solar engineering requirements, solar receiving device, solar radiation, solar radiation intensity, solar balance, stationary state, orientation. ГЕЛИОТЕХНИЧЕСКИЕ ТРЕБОВАНИЯ К ПРОЕКТИРОВАНИЮ МАЛОЭТАЖНЫХ ЗДАНИЙ ПАССИВНЫХ СИСТЕМ СОЛНЕЧНОГО ОТОПЛЕНИЯ Аннотация. В статье представлена информация о гелиотехнических требованиях к процессам проектирования пассивных систем солнечного отопления малоэтажных зданий, технических характеристиках систем солнечного отопления, а также о проведенных исследованиях по проектированию пассивных систем солнечного отопления малоэтажных зданий. Ключевые слова: энергоэффективная технология, солнечная энергия, пассивная система отопления, гелиотехнические требования, солнечное приемное устройство, солнечное излучение, интенсивность солнечного излучения, солнечный баланс, стационарное состояние, ориентация. 137 Кириш. Жаҳонда қазиб олинадиган ёқилғи захиралари чекланганлиги ва ёнувчан маҳсулотларнинг атроф-муҳитни ифлослантириши туфайли биноларнинг энергия таъминоти учун экологик тоза қайта тикланадиган энергия манбалари, биринчи навбатда қуёш энергиясидан фойдаланишга алоҳида эътибор берилмоқда. Ушбу соҳада истиқболли йўналишлардан бири биноларни иситиш учун қуёш энергиясидан фойдаланиш ҳисобланади. Ривожланган мамлакатларда, жумладан АҚШ, Германия, Россия, Дания, Италия, Финляндия, Нидерландия, Япония ва бошқа давлатларда бугунги кунда қуёш қурилмалари билан жиҳозланган энергия тежамкор биноларнинг янги турларини яратишга алоҳида эътибор қаратилмоқда [2]. Ўзбекистонда аҳолининг ўсиши, даромадларнинг ортиши, ўрбанизация жараёнининг тезлашиши ва истеъмол килиш таркибининг ўзгариши ҳисобига 2030 йилга келиб, бино-иншоотлар соҳасида энергияга бўлган талаб 2,5 баробарга ошиши кутилмоқда. Бундай шароитда энергия манбаларига бўлган талаб ва таклиф ўртасидаги тафовутнинг олдини олиш, биноларнинг энергияга бўлган талабини кафолатли таъминлаш учун ушбу соҳаларда энергия самарадорлигини ошириш бўйича комплекс чора-тадбирлар ишлаб чиқиш зарурияти пайдо бўлмоқда[3,8]. Республикамизнинг қурилиш соҳасида энергияни тежаш ишларини амалга оширишда иқтисодий тежамкор ва ишончли усулларни ишлаб чиқиш ва амалиётга татбиқ этиш юзасидан кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилмоқда. 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида, жумладан, “Қурилиш соҳасида энергияни тежаш ҳамда тўсиқ конструкцияларнинг энергиясамарадорлигини ошириш, қурилиш ва лойиҳалаштириш ишлари сифатини ошириш ҳамда уй-жой-коммунал хўжалиги, ижтимоий соҳа объектлари ва бошқа соҳаларда қайта тикланувчи энергия манбаларини кенг жорий этиш ва энергия самарадорлигини ошириш”1 бўйича муҳим вазифалар белгилаб берилган [1]. Асосий қисм. Ўтган асрнинг 80-йилларидан бошлаб пассив қуёш иситиш тизимлари амалиётда кенг қўлланила бошлади. Тадқиқотлар натижалари, қуёш уйларининг тажрибада қурилиши, асосийси биноларни архитектуравий лойиҳалаш ва конструктив ечимларига ёндашувларнинг тубдан ўзгарганлиги пассив қуёш иситиш тизимининг аниқ афзалликларга эга эканлигини кўрсатди. Пассив қуёш иситиш тизимларининг арзонлиги ва эксплуатация 1Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги «2022 — 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистонннинг тараққиёт стратегияси тўғрисидаги ПФ-60-сонли Фармони. 138 жараёнида қулайлиги, энг муҳими қиммат гелиотехник қурилмаларни хориждан олиб келишга эҳтиёж йўқлиги уларнинг асосий афзалликларидан бири ҳисобланади. Пассив қуёш иссиқлик тизимли биноларни лойиҳалашда асосий гелиотехник талабларидан бири бу қуёш нурларини қабул қилувчи қурилмасининг йўналишини тўғри лойиҳалашдир. Иссиқлик унумдорлиги нафақат қуёш тизимларининг техник хусусиятларига, балки бурилиш бурчаги ва унинг нурини қабул қиладиган юзанинг йўналишига ҳам боғлиқ [4,11,16]. Ушбу тадқиқотнинг мақсади қуёшни қабул қилувчи қурилмасининг бурилиш бурчагини ва пассив қуёш иситиш тизимлари учун унинг йўл қўйиладиган йўналишини аниқлашдир. Қуёшли уйларни архитектуравий лойиҳалашнинг муайян ҳолатларида ушбу гелиотехник талабларидан мумкин бўлган оғиш чегараларини аниқлаш муҳим ҳисобланади. Қуёшни қабул қилувчи қурилма томонидан ишлаб чиқарилган иссиқлик миқдорини Q қуйидаги формула бўйича аниқлаш мумкин: иш.чик 𝑄 = 𝑄 ×𝜂×𝐹 , (1) иш.чик куёш.туш гу бу ерда: 𝑄 - қуёшни қабул қилувчи қурилма юзасининг бир қисмидаги қуёш куёш.туш. нурланишининг умумий ҳодисаси; 𝜂,𝐹 − шунга мос равишда қуёшни қабул қилувчи қурилманинг самарадорлиги ва гу майдони. (1) - формуладан кўриниб турибдики, ўрнатиш натижасида ҳосил бўладиган (мослама томонидан ишлаб чиқарилган) иссиқлик унинг сиртига кирадиган қуёш нурларининг умумий миқдорига тўғридан-тўғри пропорционалдир. Ўз навбатида, қуёш нурланишининг интенсивлиги мосламанинг йўналиши ва бурчаги функциясига боғлиқ бўлиб, яъни 𝑄 = 𝑓(𝛼,А), (2) куёш.туш. бу ерда: 𝛼,А - бурилиш бурчаги ва қуёш қабул қилувчисининг азимути. Маълумки, жанубий йўналиш қуёшни қабул қилувчи қурилманинг мақбул азимутидир