Художественное мастерство Юсуфа Хоса Хаджиба в эпосе «Кутадгу Билиг»

Аннотация

Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning «Qutadg'u bilig» asari va undagi badiiy tasvir vositalari haqida fikr bildiriladi. Maqolada ijodkor asridan namunalar kel riladi, baytlardagi badiiy san'at vositalari tahlil qilinadi. Ijodkor mahora haqida alohida to'xtalib o' ladi, so'z san'a va uning qudra tahlil qilinadi. «Qutadg'u bilig» asarining o'zbek va jahon adabiyo da tutgan o'rni haqida so'z boradi. Kalit so'zlar: «Qutadgu bilig», tashbeh, talmeh, husni ta'lil, intoq. 78 Alfraganus 1 (6) 2024 xalqaro ilmiy jurnali KIRISH Boshqa o‘rinlarda ham ijodkor badiiy tasvir vositalaridan Yusuf Xos Hojib iste’dodli shoir, davlat arbobi, o‘rinli foydalanib ketgan: donishmand adib bo‘lib, undan bizga yagona meros «Qutadg‘u bilig» asarigina yetib kelgan. «Qutadg‘u bilig» «Qutga, ya’ni G‘olib keldi qishdan bahor chiroyi,12 baxt-saodatga erishtiruvchi bilim» demakdir. Bu asarni yozish Yangidan qurildi bahorning yoyi. uchun ulug‘ bobokalonimiz uzoq vaqt tayyorgarlik ko‘rgan. Quyosh qaytdi yana kelib o‘rniga- Bunday yuksak badiiy mahorat bilan yozilgan axloqiy- Baliq quyrug‘idan Qo‘zi burniga. ma’rifiy, pandnoma asarni yaratishda adib «tug‘ilgan elidan chiqib borgani»1, ko‘plab o‘lkalarga safar qilgani, turli adabiy- Keltirilgan baytlarda chiroyli dalillash – husni ta’lil(ar.)13 madaniy yodgorliklarni o‘rganganini asarning o‘zida ta’kidlab singari badiiy san’atlar ko‘rinadi. Bunda go‘yoki qish bilan o‘tadi. Ijodkor bu asarni yaratishda juda katta mas’uliyatni bahor fasli jang qiladi-yu, bahor yengadi (jonlantirish), iliq o‘z zimmasiga oladi, yuksak badiiy did, o‘ta sinchkovlik, kunlar boshlanib, quyosh osmonga chiqib olajagini ko‘rsatadi. so‘zlardan mohirona foydalanish kabi xususiyatlarni o‘zida «Baliq» va «Qo‘y» burjlari bir-biri bilan tutashib, yil tugab, mujassamlashtiradi va deydi: yangi yil – yangi kun boshlanganiga ishora qilinadi. Bunda «Baliq burji» burjlarning eng oxirgisi bo‘lib, undan keyin yil Bug‘raxon vaqtida yozildi ayon,2 tugagan hisoblanadi. Shunda yangi kun, yangi yil kirib keladi Yana xon tilicha etildi bayon. bu esa burjlardan «Qo‘zi burji»ga to‘g‘ri keladi. Asar yozilish Bu yanglig‘ kitobni kim aytgan azal, davri ham o‘z navbatida shu orqali tilga olinib ketiladi. Keyin ham kim aytar bu qadar go‘zal?! Ayniqsa, «Qutadg‘u bilig»da bahor fasli o‘ziga xos nafislik bilan tasvirlanadi, har bir baytda yangi badiiy vositalardan TAQDQIQOT foydalaniladi: Yusuf Xos Hojib asarni yaratishda chiroyli dalillar bilan asar yaratilish davri, vaqti, maqsadi va tarixiy jarayonni ... Qo‘shiq aytdi go‘zal kaklik tog‘ ora14 o‘quvchiga tushunarli tilda sodda va ravon bayon etadi. Asar Qizil og‘zi qondek, qoshi qop-qora. 1069–1070-yillar oralig‘ida yozilgan bo‘ib, hijriy 469-yilga Quloqqa chalinar qora zog‘ sozi, to‘g‘ri keladi. Bu haqda ijodkor shunday deydi: Go‘yo nido solgan qizdek ovozi… Bu so‘zlarni tugal o‘n sakkiz oyda aytib bo‘ldim,3 Yuqoridagi baytlarda bir vaqtning o‘zida tashxis, tashbeh, Tanladim, farqladim, so‘z terib to‘pladim… intoq (nutqsiz narsalarni nutq egasi sifatida tasvirlash)15 … Barini yozdim, tartib berdim, kabi she’riy san’atlarni kuzatamiz. Tazod – qarshilantirish Bu kitob Qashg‘ar elida tamom yozildi.. san’atiga asoslangan quyidagi baytlardan esa bir-biriga zid … To‘rt yuz oltmish ikkinchi yil edi, ma’noli so‘zlardan adib qanday mahorat bilan foydalanganini Men jonni koyitib ushbuni so‘zladim… ko‘ramiz: Keraksiz so‘zni yashir, chunki u ziyon qiladi ... Tirik oxir o‘lar qora yer quchib,16 Yuqoridagi baytlarni bitishda adib tarixiy sana va tarixiy Nom ezgu esa-chi, ketarmi o‘chib?! joy nomini keltirib o‘tadi. U bu bilan mumtoz adabiyotimizdagi Ikki xil nom qolar tilda begumon, talmeh (ar. «chaqmoq chaqilishi», «bir nazar tashlash»)4 Biri yaxshiligu, birisi-yomon.17 san’atini qo‘llaydi. Asarning boshqa joylarida ham mumtoz Dono maqtov olar, nodon-chi so‘kish. adabiyotimizning juda ko‘plab badiiy tasvir vositalarini O‘zing o‘yla, senga ma’qul qaysi ish ?! uchratishimiz mumkin: Adib asarda ezgu niyatlarni targ‘ib etar ekan, o‘z fikrini Biri to‘g‘rilikka tayanch – Adolat,5 o‘quvchiga tushunarli va tafakkuriga yetib borishini maqsad Biri Davlat erur, u qutlug‘ g‘oyat. qilgani holda quyidagi fikrlarni keltiradi: Uchunchi – ulug‘lik Aql ham Zako, To‘rtinchi – Qanoat erur bebaho… Yomonlik go‘yo o‘t, yondirar, yoqar.18 O‘tishga kechim yo‘q: u soy, tez oqar. Adib keltirilgan dastlabki baytda adolat, g‘oyat so‘zlarini, keyingi baytda esa zako va bebaho so‘zlarini o‘zaro qofiyadosh Bu o‘rinda o‘t, yoqmoq, yonmoq so‘zlaridan foydalanib, qilib oladi. Bu bilan Yusuf Xos Hojib ham mumtoz qofiyaning «tanosub» (ar. mos, mutanosib, daxldor)19 badiiy san’at mujarrad (ar. «yakka, yolg`iz, tanho»)6 turidan mohirona vositasini qo‘llab ketadi. Mumtoz adabiyotimizdagi badiiy foydalanadi, ham aynan shu so‘zlarini keltirish orqali tanosub tasvir vositalaridan unumli foydalanib, insoniyatga muhim (ar. «jamlovchi, umumlashtiruvchi so‘z»7 san’atini qo‘llaydi. bo‘lgan tushunchalarni so‘z o‘yinlari orqali inson qalbiga Asarning badi