ХАРАКТЕРНАЯ ОСОБЕННОСТЬ РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВЕННО-ФИЛОСОФСКОЙ МЫСЛИ, СЛОЖИВШЕЙСЯ В СРЕДНЕЙ АЗИИ ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XIX ВЕКА.

Аннотация

The article describes the emergence of the Jadidism movement in Central Asia at the end of the 19th century and the beginning of the 20th century, and the formation of not only the Jadidism movement, but also other ideological doctrines, as well as the foundation of Jadidism, the foundation of Jadidism, the establishment of Jadid schools, which appeared in Turkestan in the second half of the 19th century. Newspapers and magazines published by the progressive representatives of modernism in Turkestan are mentioned as a characteristic feature of the development of socio-philosophical thinking. Key words: jadid movement, jaded method, jadid schools, October coup, revolution, European technique, flag of criticism. ХАРАКТЕРНАЯ ОСОБЕННОСТЬ РАЗВИТИЯ ОБЩЕСТВЕННО- ФИЛОСОФСКОЙ МЫСЛИ, СЛОЖИВШЕЙСЯ В СРЕДНЕЙ АЗИИ ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XIX ВЕКА. Аннотация. В статье описывается возникновение движения джадидизма в Центральной Азии в конце XIX - начале XX века, а также формирование не только движения джадидизма, но и других идеологических доктрин, а также основы джадидизма, основание джадидизма, создание джадидских школ, появившихся в Туркестане во второй половине XIX века. Газеты и журналы, издаваемые прогрессивными представителями модернизма в Туркестане, упоминаются как характерная черта развития общественно-философской мышление. Ключевые слова: джадидское движение, измученный метод, джадидские школы, октябрьский переворот, революция, европейская техника, флаг критики. “XIX asr ijtimoiy-falsafiy, diniy-axloqiy, siyosiy va madaniy taraqqiyotda so’nggi va keyingi yuz yillikning boshlanish davri bo’lib, g’oyaviy-nazariy va mafkuraviy qarashlarning shakllanish xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Jadidlar harakati vujudga kelguniga qadar Turkistonda turli ma’naviy-g’oyaviy va mafkuraviy oqimlar qadimchilar, islohotchilar, 5 21 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ bedilchilar, mashrabxonlar, shuningdek, Markaziy Osiyo, umuman turkiy xalqlarga taalluqli bo’lgan tafakkurning turli shakllari, ijtimoiy-falsafiy mazmun va yo’nalishga ega bo’lgan ma’rifiy ta’limotlar va nazariyalar mavjud edi”. Demak, bu davrda nafaqat jadidlar harakati balki boshqa g’oyaviy ta’limotlar ham shakllandi. Kishilarning dunyoqarashida tasavvuf falsafasi an’analarini tiklashga intilish kuchayib borayotgandi. Bu davrda O’rta asr musulmon mutafakkirlarining asarlarini qayta nashr etish ishlari boshlandi. Kalom falsafasi, shariat axloqiga oid klassik adabiyotlar arab-fors tilidan turkiy tillarga tarjima qilinib nashr etildi. Masjid va madrasalarda Bedilxonlik, diniy ulamolar tomonidan qadimchilik harakatlari, sherxonliklar avj oldi. O’rta Osiyoda ma’rifatparvarlik harakati kishilarning ilm-fan taraqqiyotiga, umuminsoniy qadriyatlarga, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy- ma’naviy qoloqlikni bartaraf etishga bo’lgan intilishining natijasi edi. Jadidlar turli mamlakatlardagi taraqqiyot va islohotlar uchun olib borilgan harakatlarning tajribasini milliy asosda qayta ishlashga intildi. Mustamlakachilikka qarshi kurashning bosh g’oyasi ana shu murakkab sharoitda shakllanib yetildi. Bu davr haqida shunday deyilgan: “Tarixdan shu narsa ma’lumki, har bir kichik harakat ertangi katta harakatning zamini vazifasini o’taydi. Bu kungi mag’lubiyat ertangi g’alabaning amalga oshuvida ozmi-ko’pmi rol o’ynaydi. Busiz jamiyatning rivojini tasavvur etish qiyin”. Jadidlik Turkistonda XIX asrning oxirida maydonga kelgan, XX asrning boshida shakllanib, qisqa muddatda o’zining cho’qqisiga ko’tarilgan. Jadidlik 1917 yilgi bol’sheviklar to’ntarishidan keyin ham sotsialistik diktatura o’rnatilgunga qadar o’z mavqe va yo’nalishini saqlab qola olgan ijtimoiy harakatdir. Ba’zi manbalarda jadidlik oqim deb atalsa, ba’zisida harakat deb aytiladi. Jadidlik oqim emas, harakat deb ta’kidlaydi B.Qosimov. Ijtimoiy, siyosiy, ma’rifiy harakat yaqingacha ham ataylab faqat ma’rifatchilik harakati deb kelindi. Maqsad jadidlikning doirasini toraytirish, sotsialistik-kommunistik mafkuradan boshqasi keng xalq ongini qamrab olishi, egallashi mumkin emas, degan soxta tushunchaning asorati edi. Bu xarakter va yo’nalishni qator olimlar e'tirof etdi. Bugungi kunda jadidlarni olib borgan ishlari keng jamoatchilik o’rtasida turli xil bahslarning vujudga kelishiga sabab bo’lmoqda. Aslida jadidlar harakati faqat Turkistonda vujudga kelmadi. Turkistonda jadidchilik XIX asrning 80 yillarida Rusiya musulmonlari, xususan, Kavkaz va Volga bo’yida yoyilgan shu nomdagi taraqqiyparvarlik harakatining bevosita ta'siri va samarasi sifatida dunyoga keldi. Bunda Ismoil Gaspiralining “Tarjimon” gazetasi (1883) va u asos solgan “usuli jaded” (ikkinchi nomi “usuli savtiya”) maktabi (1884) muhim rol o’ynadi. Bu harakatning jadid deb atalishi haqida Abdulla Avloniy “Shul zamonda (1894-1904 yillar) yerli xalqlar orasida eskilik-yangilik (qadim-jadid) janjali boshlandi. G’azit o’qig’uvchilarni mullalar “jadidchi” nom bilan atar edi”, degan fikrni