In the creation of the national corpus of the uzbek language, the use of language models

Аннотация

The article analyzes information about word formation and its history. This article analyzes the linguistic module and algorithm, as well as its types from independent components of linguistic programs. The need for an algorithm based on the rules of compound word formation for the formation of a lexico-grammatical code is scientifically substantiated. The importance of language modules of a complex word in the formation of the linguistic base of the national corpus of the Uzbek language is emphasized. Key words: corpus, module, linguistic module, compound word modules, dictionary algorithm, formula algorithm, tabular algorithm, graphical algorithm. Кириш. Ривожланган мамлакатлар бугунги кундаги тараққиётига кўплаб омиллар билан бирга инновация жараёни – илғор ғоялар, ишланмаларни ўз вақтида ҳаётга татбиқ этишга берилган эътибор туфайли эришгани ҳеч кимга сир эмас. Чунончи, инновация – тараққиёт гарови. Илм-фанда инновацион технологияларнинг тараққий этиши натижасида тилга ташқи манба ҳисобидан янги атамаларнинг кириб келиши, улардан фойдаланиш кўлами кун сайин ортиб бормоқда. Жумладан, ўзбек компьютер лингвистикасига ҳам хорижий компьютер лингвистикасидан ўзлашган сўзлар эвазига бойиб бораётганлигини кузатамиз. Масалан, Компьютер лингвистикасида “лингвистик модел” атамаси муҳим аҳамият касб этади[1,2,6]. Чунончи, табиий тилнинг компьютер тилига ўтказилиши, яъни компьютер тизими орқали матнга ишлов бериш йўллари яратилади. Бунинг учун ўзга тилларнинг лингвистик дастурлари ишлаб чиқилади. Лингвистик модел ана шундай лингвистик дастурларнинг мустақил таркибий қисмлари ҳисобланади. Масалан, лексик моделда луғат қатлами (сўзлар) қуршаб олинса, графематик моделда рамзлар, тиниш белгилар, ҳарфий ва бошқа белгилар таҳрир қилинади, орфографик моделда имло қоидалари, морфологик моделда сўзшакллар анализи (сўзшаклдан лексемага қадар таҳлил) ва синтези (лексеманинг грамматик шаклланиши таҳлили жараёни), синтактик модулда суперсинтактик бирлик – гап ёки сўзларнинг ўзаро боғланиш ҳодисаси таҳлил қилинади[6,11]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили. Ўзбек тилшунослигида сўз ясалиши (деривация) масалалари анча ўрганилган соҳалардандир. 1940-50 йилларда замонавий ўзбек тилшунослигининг асосчиси профессор Айюб Ғуломов[20,21] деривация масалалари билан 62 Education and innovative research 2021 y. №5 ISSN 2181-1717 (E) Образование и инновационные исследования (2021 год №5) боғлиқ ўнлаб илмий мақолалар нашр эттирган. Жумладан, 1977 йилда нашр қилинган «Ўзбек тили морфем луғати» диh. Бундан ташқари, рисолаларининг таркибида ҳам сўз ясалишига дахлдор ўринлар бор[24,25]. 1960-2000 йилларда сўз ясалиши муаммолари билан Ёрмат Тожиев, Турсунали Мирзақулов, Клара Шарипова, Абдували Бердалиев, Насим Маматов, Шерқул Мирзақулов, Севара Тошалиева, Сиддиқ Фузаилов, Анора Ҳамитова, Зокиржон Маьруфов, Абдужаббор Мухторов, Фароғат Убаева, Мамлакат Жўрабоева, Азим Ҳожиев, Замира Акобирова[3,5,7,10,12,13,24,25,] каби олимлар шуғулланиб келишди. 1980 йилларнинг охирларидан бошлаб ўзбек тилида деривация лисон~нутқ фарқланишини диалектик УМИС~ЯҲВО сифатида тушунадиган субстанциал тилшунослик намояндалари томонидан тадқиқ этила бошланди[14,15,16]. Бу йўналишнинг асосий тушунчалари қуйидагилардан иборат: − сўз ясаш қолипи, уни ажратиш ва уни икки томонлама лисоний бирлик сифатида −шакл (сўз ясаш асоси+сўз ясаш воситаси/усули) ва мазмун (қолип ҳосиласининг умумий маъноси//вазифаси) яхлитлиги сифатида тушуниш; − ясама сўз (маъноси контекстдагина муайянлашадиган нутқий ҳодиса) ва ясалган сўз (маъновий муайянликка эга бўлиб ўзак//асос ва сўз ясаш воситаси//усулига ажраладиган сўз)ларни фарқлаш[15] ; − сўз ва лексема муносабатини нутқий бирлик~лисоний бирлик сифатида тушуниш[5] . Тилшунослигимизда деривация тушунчаси икки хил атама билан берилади: 1) сўз ясаш; 2) сўз ясалиши. Олим Айюб Ғуломов ҳар иккала атамани фарқламай ишлатади. Азим Ҳожиев эса бу икки атамани махсус таҳлил қилиб «сўз ясалиш» атамаси устида тўхталади. «Сўз ясаш» атамаси таҳлил жараёнида лисоний имкониятларни ўрганиш диққат марказида туришини, лисоннинг фаол, яратувчан имкониятлар хазинаси эканлигини таъкидлайди. «Сўз ясалиши» атамаси эса тадқиқотнинг нутқий бирликлар, муайян ҳодисалар − «ясалган»ларга таянишига ишора этади. Шу асосда тарихий ясалган сўзларга нисбатан «сўз ясалиши» атамаси, лисоний имкониятларга нисбатан эса «сўз ясаш» атамаси қўлланилади. Бу ҳақида професор Ҳамид Неъматов[15] нинг фикрларини қўллаб- қувватлаймиз. Субстанциал таҳлилда деривация талқинида формал ва тарихий тилшуносликдан кескин фарқланувчи бир ҳолат мавжуд. Бу ҳолат шундан иборатки, формал тилшунослик ҳамда тарихий тилшунослик диахроник (тарихий) ва синхроник (ҳозирги) деривацияни фарқлайди. Ўзбек тилшунослигида сўз ясалиши масаласини ўрганиш натижасида қуйидаги умумий хулосаларга келиш мумкин: Ўзбек тилида сўз ясаш/ясалиш (деривация) тадқиқи узоқ тарихга эга бўлиб, унинг илдизлари туркий тилшуносликнинг ҳозиргача бош манбаи бўлган «Девону луғотит турк»га бориб тақалади. Ўзбек http://interscience.uz 63 Таъли