ИЗМЕНЕНИЯ В ПОДГОТОВКЕ НАУЧНЫХ И НАУЧНО-ПЕДАГОГИЧЕСКИХ КАДРОВ В НОВОМ УЗБЕКИСТАНЕ.

Аннотация

This article examines the reforms carried out in the first 25 years of independence in the field of increasing the scientific potential of personnel in the field of training after higher education and their results. Key words: higher education, post-secondary education, postgraduate studies, doctoral studies, basic doctoral studies, candidate of sciences, doctor of philosophy. Учинчи ренессан пойдеворини қуриш борасида Янги Ўзбекистонда бир қатор ислоҳотлар амалга оширилиши натижасида давлат ва жамият ҳаётида туб ижобий ўзгаришлар юз бермоқда. Умуман олганда тарихимизда юз берган биринчи ва иккинчи Ренессанс, яъни Уйғониш даврини юзага келиш сабабларига эътибор қаратилса, бир қатор ислоҳотлар устувор аҳамият касб этганлигини гувоҳи бўламиз. Биринчидан, ўша даврда мамлакат тинчлиги ва барқарорлигини мустаҳкамлашга эришилган бўлса, иккинчида, таълим-тарбия ва илф-фан соҳаларини ривожлантиришга бирламчи вазифа сифатида катта эътибор қаратилиши бўлди[1]. XX асрнинг бошларига келиб жадид боболаримиз томонидан илгари сурилган бир қатор ғоялар ҳам муҳим аҳамият касб этди. Жумладан, таълим-тарбия ва илм-фанни ислоҳ қилиш орқали жамият тараққиётига эришиш мумкинлиги борасида фикрларни ҳаётга тадбиқ этиш борасида бир қатор сайи ҳаракатлар амалга оширилди. Бироқ ўша давр хукум сурган сиёсий тузум бундай эзгу ишларни тўлиқ амалга ошишига тўсқинлик қилди. Ўзбекистон мустақилликни қўлга киритгандан сўнг, таълим-тарбия ва илм-фан соҳаларининг барча босқич ва соҳаларида ўзгаришлар амалга оширишга алоҳида эътибор 3 68 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ қаратилди. Бу соҳадаги муҳим бўғин ҳисобланган илмий ва илмий-педагог кадрларни тайёрлаш алоҳида аҳамият касб этди. Мустақилликнинг дастлабки йилларида республика ОТМларида илмий салоҳиятли кадрларга бўлган эҳтиёжни қондириш ва фаннинг янги соҳалари бўйича олий таълимдан кейинги таълимни ривожлантириш мақсадида янги йўналишлар очилди. Мустақилликнинг дастлабки ўн йиллигида олий таълимдан кейинги таълим соҳасида қўлга киритилган ютуқлар билан бир қаторда, бу соҳада баъзи муаммоларга ҳам дуч келинди. Булардан энг асосийси аспирант ва докторантларни тайёрлаш, иқтидорли ёшларни аспирантурага йўналтириш, аспирант ва докторантларнинг илмий ишларини ўз вақтида ҳимоя қилишларини таъминлаш масалалари эди. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, илмий- педагогик ходимлар тайёрлаш ва илмий-тадқиқот ишларининг сифат кўрсаткичи ОТМлари илмий салоҳияти даражасини белгилайди. Шу билан бирга ОТМларидаги илмий салоҳиятга қараб олий таълимдан кейинги таълимга эътибор яхши ёки қониқарсиз эканлигини билиш мумкин. Маълумки, юқори малакали кадрларни тайёрлашда илмий салоҳияти юксак ва замонавий педагогик технологияларни эгаллаган профессор-ўқитувчилар ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Шуни таъкидлаш керакки, мустақилликнинг дастлабки йилларида бу соҳада қўлга киритилган ижобий натижалар сақлаб қолинмади. Оқибатда 2000 йилдан то 2017 йилгача олий ўқув юртларининг илмий салоҳияти пасайиб борди [2, 318-б.]. Буни республика ва водий вилоятларида жойлашган ОТМда фаолият олиб бораётган илмий унвонли профессор-ўқитувчилар сонининг ортиш ўрнига камайганлигида кўриш мумкин. Қуйидаги жадвалда бу ҳақда тўлиқ маълумот келтирилган. Республикадаги ОТМларида фаолият олиб бораётган фан докторлари ва фан номзодларининг сони (бирлик) ва уларнинг профессор-ўқитувчиларнинг умумий сонидаги улуши. 2000/2001 2005/2006 2010/2011 2014/2015 2016/2017 сони фоиз сони фоиз сони фоиз сони фоиз сони фоиз Ўзбекистон 8038 43,6 8598 37,3 9059 39,4 8143 33,2 7481 31,2 Манба: ЎзР Давлат статистика қўмитасининг 30.08. 2018 йилдаги №01/4-01-19-991- сонли маълумотномаси асосида тайёрланди. Жадвалдан шуни кўришимиз мумкинки, республика бўйича 2000/2001 ўқув йилида жами ОТМларида 8038 та фан докторлари ва фан номзодлари фаолият олиб борган ва республика бўйича илмий салоҳият 43,6 фоизни ташкил қилган. Орадан 10 йил ўтиб, 2010/2011 ўқув йилида фан докторлари ва фан номзодлари сони 9059 тага етди, яъни 2000 йилга нисбатан 1021 тага ортди. Буни бир қатор сабаблар билан ҳамда докторантурага ўқишга қабул қилиш квоталари баъзи йилларда оширилганлиги билан изоҳлаш мумкин[3, 130-б.]. Лекин шунга қарамасдан, илмий салоҳият 39,4 фоизни ташкил этган, яъни 2000 йилга нисбатан 4,2 фоизга пасайган. Бу ҳол республикада янги ОТМлари очилиши ва уларга ёш мутахассисларнинг кўплаб жалб қилиниши оқибатида юзага келган. Лекин 2016/2017 ўқув йилига келиб республикада илмий салоҳиятли олимлар сони 2000 йилган нисбатан 557 тага камайди ва илмий салоҳият ҳам шунга мос равишда 43,6 фоиздан 31,2 фоизга тушиб қолди. Бунга, бир томондан, олимларнинг ёш кўрсаткичнинг улғайиши билан боғлиқ 3 69 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ омиллар, масалан, ўлим, нафақага чиқиш ва бошқалар, иккинчи томондан, фанга бўлган эътиборнинг сусайганлиги сабаб бўлди. Бу соҳада қилинган ислоҳотлар натижасида 2017