Creating a linguistic module of a compound word

Аннотация

The article analyzes information about word formation and its history. This article analyzes the linguistic module and algorithm, as well as its types from independent components of linguistic programs. The need for an algorithm based on the rules of compound word formation for the formation of a lexico-grammatical code is scientifically substantiated. The importance of language modules of a complex word in the formation of the linguistic base of the national corpus of the Uzbek language is emphasized. Калит сўзлар: корпус, модул, лингвистик модул, қўшма сўзнинг модуллари, сўзли алгоритм, формулали алгоритм, жадвалли алгоритм, графикли алгоритм. Key words: corpus, module, linguistic module, compound word modules, dictionary algorithm, formula algorithm, tabular algorithm, graphical algorithm. Кириш. Лексик моделда луғат қатлами (сўзлар) қуршаб олинса, графематик моделда рамзлар, тиниш белгилар, ҳарфий ва бошқа белгилар таҳрир қилинади, орфографик моделда имло қоидалари, морфологик моделда сўзшакллар анализи (сўзшаклдан лексемага қадар таҳлил) ва синтези (лексеманинг грамматик шаклланиши таҳлили жараёни), синтактик модулда суперсинтактик бирлик – гап ёки сўзларнинг ўзаро боғланиш ҳодисаси таҳлил қилинади[6,11]. Мавзуга оид адабиётлар таҳлили. Ўзбек тилшунослигида сўз ясалиши (деривация) масалалари анча ўрганилган соҳалардандир. 1940-50 йилларда замонавий ўзбек тилшунослигининг асосчиси профессор Айюб Ғуломов[20,21] деривация масалалари билан боғлиқ ўнлаб илмий мақолалар нашр эттирган. Жумладан, 1977 йилда нашр қилинган "Ўзбек тили морфем луғати" диh. Бундан ташқари, рисолаларининг таркибида ҳам сўз ясалишига дахлдор ўринлар бор[24,25]. 1960- 2000 йилларда сўз ясалиши муаммолари билан Ёрмат Тожиев, Турсунали Мирзақулов, Клара Шарипова, Абдували Бердалиев, Насим Маматов, Шерқул Мирзақулов, Севара Тошалиева, Сиддиқ Фузаилов, Анора Ҳамитова, Зокиржон Маьруфов, Абдужаббор Мухторов, Фароғат Убаева, Мамлакат Жўрабоева, Азим Ҳожиев, Замира 197 “O‘ZBEK TILINING MILLIY KORPUSI: MUAMMOLAR VA 2023 yil VAZIFALAR” 25 mart xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Акобирова[3,5,7,10,12,13,24,25,] каби олимлар шуғулланиб келишди. 1980 йилларнинг охирларидан бошлаб ўзбек тилида деривация лисон~нутқ фарқланишини диалектик УМИС~ЯҲВО сифатида тушунадиган субстанциал тилшунослик намоёндалари томонидан тадқиқ этила бошланди[14,15,16]. Тадқиқот методологияси. Модул ҳодисани махсус математик қурилма, график, диаграммалар ёрдамида ифодалайди. Модул ҳодисанинг характерли белгилари ва асосий томонларини очиб бериш имконини беради. Математик ва имитацион модуллаштириш мавжуд. Математик модуллаштириш деганда ҳодиса тадқиқоти ва ифодаси учун математик қурилмани қўллаш деб тушунилади. Аниқ математик модуль объектнинг ҳолатини кузатиш ва уни таҳлил қилиш имконини беради. Имитацион модуллаштириш – асосан саноатда қўлланилади, ҳисоблаш техникаси ва махсус дастур (программа) таъминоти ёрдамида реал мавжуд бўлмаган қурилмада бир қатор текширишлар ўтказиш имконини беради. Бундай модуллаштиришни қўллаш хом ашё ишлаб чиқаришни тезлаштиради, чунки қуриш ва тадқиқ қилиш жараёни қисқаради, хатолар миқдори ва уларнинг баҳоси камаяди. Таҳлил ва натижалар. Ҳозирги ўзбек адабий тилида сўз ҳосил қилиш усуллари беш турга бўлинади: 1) аффиксация усули; 2) фонетик усул; 3) семантик усул; 4) композиция усули; 5) аббревиация усули; Аффиксация усули. Ясаш асосига аффикс қўшиш орқали янги сўз ҳосил қилиш аффиксация усули дейилади: асос-ла, асос-ли, асос-сиз-лик, астар-ли, астар-сиз,астар- лик, этик-дўз-лик, этик-чи каби. Ўзбек тилида аффиксация усули билан янги сўз ясаш от, сифат, феъл ва равиш сўз туркумлари учун хосдир. “Ўзбек тили миллий корпуси”нинг лингвистик базасини яратишда ясама сўзларнинг моделларини тузиш аҳамиятлидир. Бу ўринда М.Абжалова таклиф этган лингвистик модуллардан фойдаланиб, аффиксация усулида 3 хил кўринишдаги қуйидаги сўз ясаш моделини таклиф этиш мумкин: Бундан: A=асос, N=ҳосила сўз 1. N= асос + ли N= асос + ла N= асос + сиз N= асос + лик N= асос + чи N= асос + хон N= асос + дон........... Аффиксация усули билан сўз ясашда аффикслар, одатда, асосдан кейин қўшилади. Шунга кўра бу усул билан ҳосил бўлган ясама сўзлар «асос + қўшимча (суффикс)»тарзида бўлади (маза-ли, маза-сиз, мазлум-лик, сабза-вот, сабзавот-чи, сабзавотчи-лик, супур-ги каби). 2. N= бе+асос N= но+асос N= ҳам+асос N= бад+асос............. Ясама сўзлар «олд қўшимча(префикс) + асос» шаклида ҳам бўлади. Бу ҳодиса асосан тожик тилидан ўзлашган аффикслар орқали сўз ясашда учрайди: бе-лаззат, бе-ҳикмат, бе- ҳисоб, бе-ҳол,бе-ҳузур, бе-ҳужжат, сер-барака, сер-бар, сер-иштаҳа, сер-мазмун, но- инсоф, но-умид, но-қулай, но-муносиб каби. 3. N= бе+асос +лик 198 “O‘ZBEK TILINING MILLIY KORPUSI: MUAMMOLAR VA 2023 yil VAZIFALAR” 25 mart xalqaro ilmiy-amaliy anjuman N= но+асос +лик N= ҳам+асос +лик N= бад+асос +лик....... Ясама сўз таркибида сўнг қўшимча (суффикс) ҳам, олд қўшимча (префикс) ҳам келиши мумкин: бе-сабр-лик, бе-парво-лик, бе-саранжом-лик, бе-саришта-лик, ҳам- жиҳат-лик, ҳам-нафас-лик, но