Особенности национального менталитета и социокультурные факторы, его формирующие

Аннотация

In this article, socio-cultural factors that play an important role in the development and development of society, as well as in the development of the individual, forming the national mentality that reflects the national characteristics of the nation, the mechanism of influence of these factors on the national mentality, the Uzbek national specific aspects of his mentality are philosophically analyzed. In addition, in the article, the author focuses on geographical conditions from the factors that form the national mentality. Key words: Mentality, national mentality, identity, Eastern mentality, Western mentality, Uzbek mentality, social factors, geographical conditions, climate. KIRISH davr faylasuflari tomonidan ba’zi fikrlar bildirilgan. Masalan, Aristotel turli xalqlar fe’l-atvoridagi o‘ziga Bugungi kunda «mentalitet» tushunchasi xoslik ularning ijtimoiy-siyosiy tuzumiga bog‘liqdir, atrofida bo‘layotgan bahs-munozaralar tobora degan qarashlarni bayon qilgan. Fransuz faylasufi qizib borayotganligiga guvoh bo‘lib turibmiz. Bu bir Sh.Monteskiy (XVIII asr) Sharq va Gʻarb xalqlari fe’l- tomondan «mentalitet» tushunchasining o‘ta serqirraligi, atvoridagi o‘ziga xoslikni ular yashab turgan iqlimga murakkabligi bilan, ikkinchi tomondan esa har bir xalq, bog‘lab talqin etadi va «issiq iqlimli mamlakatlarning millat taraqqiyotida mazkur xalq, millat mentaliteti beqiyos xalqlari qariyalardek jur’atsiz, sovuq mamlakatlar xalqlari muhim o‘rin tutishini anglash yuz bera boshlaganligi bilan esa yoshlar kabi dadil bo‘ladilar», degan fikrlarni bildiradi izohlashimiz mumkin. [1]. Xususan, Sh.Monteskiy o‘zining «Fors nomalari» Darhaqiqat, mentalitet o‘zi nima, degan savolga ham asarida Sharq va Gʻarb mintaqalaridagi hayot tarzini hammani birdek qanoatlantirarli javob topilgani yo‘q, tasvirlab quyidagicha yozadi: «Balki ishonmassan: ya’ni mentalitet tushunchasining omma tomonidan tan kelganimga bir oy bo‘lgan bo‘lsa-da, biron kishining olingan ta’rifini hech kim taqdim eta olmagan. bamaylixotir yurganini uchratmadim. Dunyoda hech kim Taraqqiyot yo‘liga kirgan yoki kirishga fransuzlardek oyoqlaridan yaxshi foydalana olmaydilar: urinayotgan – rivojlanayotgan xalqlar, millatlar esa ular yuguradilar, uchadilar. Osiyoning sekin ulovlarini, mentalitetga o‘z taraqqiyot yo‘llarini belgilashda tuyalarimizning bir maromda yurishini ko‘rsalar, hal qiluvchi omil sifatida qaramoqdalar. o‘zlaridan ketib qolishlari mumkin. Men bo‘lsam, bunaqangi yurishga o‘rganmaganman, ko‘chada MATERIAL VA METOD qadamimni o‘zgartirmayman. Shu boisdan, ba’zan nasroniy yanglig‘ g‘azabim toshadi: negaki, boshdan «Mentalitet» atamasi garchi nisbatan ancha oyog‘imgacha loy sachratishlariga har holda chidasa keyin – XX asr boshlarida paydo bo‘lgan bo‘lsa ham, bo‘ladi, lekin muntazam tirsaklari bilan turtib o‘tishlariga mohiyatan unga o‘xshash tushunchalar haqida antik aslo toqat qilolmayman. Meni quvib yetayotgan o‘tkinchi 80 Alfraganus xalqaro ilmiy jurnal turtib, gavdamni burib quyadi, boshqasi esa yuzma-yuz bo‘luvchi tasavvurlar yig‘indisi (umumlashmasi) «xalq kelayotib, avvalgi holimga keltiradi; yuz qadam ham ruhi»ni tashkil etadi. A.Shyus individga ta’sir ko‘rsatuvchi yurmasdan, o‘n chaqirim bosgan odamdek holdan jamoaviy bilimlar majmui»ni dunyoni bilish sxemasi, uni toyganligimni his qilaman» [2]. tushunish va qabul qilish vositasi sifatida tushuntiradi. Monteskiy fransuzlar misolida Gʻarb xalqlarining F.Xsyu u yoki bu jamiyatga xos bo‘lgan urf-odatlar, qiziqqonligini, jo‘shqinligini, o‘z oldiga qo‘ygan yashash tarzi, an’analarni o‘rganishda ularning umumiy maqsadi yo‘lida shijoat bilan harakat qilishini, eronliklar «sotsial tasavvurlariga» asosiy e’tibor qaratadi. misolida Sharq xalqlarining sustkashligini, jur’atsizligini E.Dyurkgeymning fikricha, turli xil sotsial tiplarga ko‘rsatishga harakat qilgan. Lekin Monteskyo Sharq va mos keluvchi «jamoaviy tasavvur» guruhlarning keng Gʻarb xalqlari mentalitetidagi tafovutni noto‘g‘ri tushunadi kooperatsiya mevasidir va uning fikrlash asosi vazifasini va ayrim xulosalar chiqaradi. Chunki Sharq xalqlarida bajaradi. ko‘zga tashlanadigan o‘z «Meni»ni keskin tarzda Sobiq SSSRda «mentalitet» tushunchasi namoyon qilishdan ko‘ra jamoa manfaatlari asosida qo‘llanilmagan va bu sohaga kam e’tibor qaratilgan. yashash ustunligi insonning jur’atsizligi sifatida ko‘ringan. Bizning fikrimizcha, buning asosiy sababi kommunistik Gʻarb xalqlarida esa o‘z «Meni»ni hamma narsadan mafkura og‘izda har bir millatning o‘ziga xosligini e’tirof ustun qo‘yishi boshqalar bilan bo‘lgan munosabatlarda etsa-da, amalda barcha xalqlarni yakrang madaniyatli shijoatkorlik, tashabbuskorlik namunasi sifatida ko‘zga qilib tarbiyalash va shu yo‘l bilan xalqlar do‘stligiga tashlanadi. Shuning uchun ham Monteskyo Gʻarb erishish, pirovardida esa «porloq kommunistik jamiyat» xalqlarini shijoatkorligi, tashabbuskorligini ta’kidlagan qurish maqsadini ko‘zlagan edi. holda, Sharq xalqlarini jur’atsizlikda ayblaydi. Aslida, XX asrning oxiriga kelib SSSR