К содержанию
РецензированоRU2021

Создание лингвистической базы важность модуляции

ЛИНГВИСТИК БАЗАНИ ТУЗИШДА · МОДУЛЛАШТИРИШНИНГ АҲАМИЯТИ · Гули Тоирова Ибрагимовна

in Library · 8-29 · 2021

Аннотация

The state analyzes the linguistic module and the algorithm and ego-type from independent components of the linguistic program code. The need for algorithms for phonological, morphological and spelling rules for the formation of the lexical and grammatical code is scientifically substantiated. The importance of such linguistic modules as phonology, morphology and spelling in the formation of the linguistic base of the national corpus of the Uzbek language is emphasized. Keywords: corpus, spelling module, morphological module, linguistic module, word- combination modules, word algorithm, formula algorithm, tabular algorithm, graphical algorithm. Ривожланган мамлакатлар бугунги кундаги тараққиётига кўплаб омиллар билан бирга инновация жараёни – илғор ғоялар, ишланмаларни ўз вақтида ҳаётга татбиқ этишга берилган эътибор туфайли эришгани ҳеч кимга сир эмас. Чунончи, инновация – тараққиёт гарови. Илм-фанда инновацион технологияларнинг тараққий этиши натижасида тилга ташқи манба ҳисобидан янги атамаларнинг кириб келиши, улардан фойдаланиш кўлами кун сайин ортиб бормоқда. Жумладан, ўзбек компьютер лингвистикасига ҳам хорижий компьютер лингвистикасидан ўзлашган сўзлар эвазига бойиб бораётганлигини кузатамиз. Масалан, “модуль”атамаси эътиборни қаратсак. Ушбу атама информатика соҳасида: “1) модуль – дастур файли; 2) модуль – кодни ташкил қилувчи объект; 3) модуль – компьютер совутадиган система жамланмаси; 4) MOD мусиқий файл формати”[13] каби маъноларда қўлланилса, математика соҳасида: “1)абсолют баландлик; 2) вектор модули; 3) автоморфизм модули; 4) бир системадаги логарифмни бошқа системадаги логарифмга ўтказиш коэффициенти, шунингдек, катталикнинг абсолют қиймати”[9] маъносида ишлатилади. Механика соҳасида: “1) Юнг 378 НамДУ илмий ахборотномаси - Научный вестник НамГУ 2021 йил 3-сон модули; 2) эластиклик модули; 3) силжиш модули” [14] каби маъносида қўлланилади. Бугунги кунда “модуль – дастурнинг тугалланган функционал қисми; модулли ўқитиш – замонавий таълим, яъни билим даражаси бўйича босқичма-босқич ўқитиш”[3,12] каби маъноларда ҳам қўлланиб келинмоқда. Компьютер лингвистикасида “лингвистик модуль” атамаси муҳим аҳамият касб этади. Чунончи, табиий тилнинг компьютер тилига ўтказилиши, яъни компьютер тизими орқали матнга ишлов бериш йўллари яратилади. Бунинг учун ўзга тилларнинг лингвистик дастурлари ишлаб чиқилади. Лингвистик модул ана шундай лингвистик дастурларнинг мустақил таркибий қисмлари ҳисобланади. Масалан, лексик модулда луғат қатлами (сўзлар) қуршаб олинса, графематик модулда рамзлар, тиниш белгилар, ҳарфий ва бошқа белгилар таҳрир қилинади, орфографик модулда имло қоидалари, морфологик модулда сўзшакллар анализи (сўзшаклдан лексемага қадар таҳлил) ва синтези (лексеманинг грамматик шаклланиши таҳлили жараёни), синтактик модулда суперсинтактик бирлик – гап ёки сўзларнинг ўзаро боғланиш ҳодисаси таҳлил қилинади. М.Абжалова ўзининг тадқиқот ишида: “Сўз туркумларининг лингвистик модулини яратишда амалий натижага эришиш мақсадида, аввало, уларга шакл ясовчи аффикслар ва уларнинг комбинацияси сўзларга бириктирилиб, лингвистик базага киритиш оптимал йўлдир”, - деб таъкидлайди. Ўзбек тили Миллий корпусини яратишда М.Абжалова таклиф этган қуйдаги лингвистик модуллардан фойдаланишни тавсия этамиз: “От туркумини модуллаштиришда ўзак сўзларга қўшиладиган аффикслар қуйидагича белгиланади: қарашлилик аффикси: q_а= -ники; ўрин-жой оти аффикси: u_j= -даги; чегаралаш аффикси: ch_q[3]= {-гача, -кача, -қача}; кўплик аффикси: Pl_a= -лар; келишик аффикслари (вариантлари билан): k_а[7] ={-нинг, -ни, -гa, -кa, -қa, -дa, - дан}; эгалик аффикслари: e_а[9]={-м, -им, -нг, -инг, -лари, -миз, -имиз, -нгиз, -ингиз}; субстантив шакл ясовчи аффикс: sh_y= -лик; шахс-сон категориясининг 1-тур аффикси: sh_s1[-ман, -сан, -миз, -сиз; -симиз, - сисиз] аффиксли юкламалар: -ми, -чи, -гина, -кина, -қина, -дир, -у, -ю, -да, -а, -я. Келтирилган аффиксларни ўзакка бириктириш модулига қуйидаги мисолларни келтириш мумкин (A=асос, N=ҳосила сўз): 379 НамДУ илмий ахборотномаси - Научный вестник НамГУ 2021 йил 3-сон Модуллаштириш шу тартибда давом эттирилади” [2]. Ўзбек тили миллий корпусини яратиш жараёнида М.Абжалованинг оптимал вариантидан фойдаланилади. Лингвистик меъёрлар ўзбек тили сўз туркумлари модулида лексик-грамматик кодни шакллантириш мақсадида фонологик, морфонологик ва орфографик қоидалар алгоритми тузилади. Сўз бирикмаси компонентларининг қолипларини яратишда уларнинг биринчи ҳарфини асос сифатида қабул қиламиз. Яъни тобе сўз учун катта [Т], ҳоким сўз учун эса катта [ Ҳ ] ҳарфлари модулдир. Қисмларнинг ўзаро бир-бирига тобелик алоқасида боғланишини англатиш учун тобеланишнинг модули сифатида йўналишни кўрсатувчи [ ] белгиси қабул қилинади. Ушбу модулнинг тобе сўздан ҳоким сўзга қараб йўналганлиги, ҳоким компонентнинг етакчилик, тобе компонентнинг эса бўйсунувчилик хусусияти билан боғлиқ[15]. Айтилган фикрларнинг янада тушунарлироқ бўлиши учун сўз бирикмасининг модулларини жадвалларда бериб ўтамиз: Айтилган фикрларнинг янада тушунарлироқ

Доказательный фрагмент

«The state analyzes the linguistic module and the algorithm and ego-type from independent components of the linguistic program code.»

Образец извлечения

Демо-превью

The state analyzes the linguistic module and the algorithm and ego-type from independent components of the linguistic program code. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
corpus, spelling module, morphological module, linguistic module, word-, морфологик модул, лингвистический модуль, сўзли алгоритм, табличный алгоритм, жадвалли алгоритм, графикли алгоритм., алгоритм слова, морфологический модуль, word- combination modules, алгоритм формулы, орфографический модуль, сўз бирикмасининг модуллари, formula algorithm, word algorithm, tabular algorithm, корпус, орфографик модул, графический алгоритм., словосочетательные модули, graphical algorithm., лингвистик модул, формулали алгоритм
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники