АНАЛИЗ ЭФФЕКТИВНОСТИ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОГО ВОСПИТАНИЯ СТУДЕНТОВ НА ОСНОВЕ НАЦИОНАЛЬНОГО МУЗЫКАЛЬНОГО ИСКУССТВА В КАРАКАЛПАКСКОМ ФОЛЬКЛОРЕ

Аннотация

This article talks about the national culture and folklore of the Karakalpak people, the analysis of the effectiveness of spiritual and moral education of students based on the national music art in Karakalpak folklore. Key words: folk songs, ethics, national music, education, analysis. АНАЛИЗ ЭФФЕКТИВНОСТИ ДУХОВНО-НРАВСТВЕННОГО ВОСПИТАНИЯ СТУДЕНТОВ НА ОСНОВЕ НАЦИОНАЛЬНОГО МУЗЫКАЛЬНОГО ИСКУССТВА В КАРАКАЛПАКСКОМ ФОЛЬКЛОРЕ Аннотация. В данной статье говорится о национальной культуре и фольклоре каракалпакского народа, анализируется эффективность духовно-нравственного воспитания учащихся на основе национального музыкального искусства в каракалпакском фольклоре. Ключевые слова: народные песни, этика, национальная музыка, образование, анализ. Qaraqalpaq xalıq qosıqları aytilǵanda ózine say namaǵa salınıp aytıladı. Aqil-násiyat qosiqlari yaki termeler xalıq qosiqlariniń belgili bir túrin qurap turadı. Bul qosıqlarda adamǵa bárinende burın aqıl aytıp, násiyat berip ata-babalarımızdıń ásirler boyı toplaǵan tájriybesin, minez qulqın kórsetedi. Jıraw baqsılar aytqan qosıqlar jas áwladti, tárbiyalawda úlken áhmiyetke iye bolǵan. Termeler aqıl násiyat qosıqlar Á.Tájimuratovtiń aytıwı boyınsha filosofiyalıq mánisine iyeligin bildiredi. Xalqimiz bul qosiqlardan estetik zawıq aladi. Siyasiy jámietlik ádep ikramlıq, tárbiya, dúnyaǵa progressiv demokratiyalıq kóz qarasta bolıwǵa úlken tásirin kórsetken. Misalı Bir degende ne jaman, Bilimsiz ósken ul jaman, Ekilenshiden ne jaman, Erkelep ósken qız jaman. Úshlenshiden ne jaman, Úshliksiz pishken ton jaman, Tórtlenshiden ne jaman, Tórde otırǵan Tóre biy, 1 10 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Terisin buzsa sol jaman, Beslenshiden ne jaman, Bes waqıtlı bes namaz, Qaza qılsa sol jaman, Bilegimde kúshim bar, Batirman dep maqtanba, Baxit qondi basima, Úlkeydim dep maqtanba Dún`ya jiyip úyińe Kórkeydim dep maqtanba Kóp maqtanǵan bolmaydi Sózdiń durisin aytqanda Aqil násiyat qosiqlariniń baqsi jolina aytilatǵin variantlari da júdá kóp ushrasadi. Olarǵa tómendegi qosiqlar misal bola aladi. Qaraqalpaq shayiri Ájiniyaz tárepinen jazilǵan «Megzer» qosiǵi xaliq namasi, «Bes perde» ge salinip aytiladi. Qosiq tiykarinan aqil-násiyattan ibarat bolip, tárbiyaliq áhmiyeti júdá kúshli qosiqlardan bolip esaplanadi. Xalayiqlar oylap qara Tatiwlasar kem kem ara Dus bolsańiz yaqshi yara Wómiriń Gúlistanǵa megzer Abadandur ońli soliń Jetedi hár jerge qoliń Bolsa jedeli márt uliń Kewliń bálent tawǵa megzer Bul qatarlardan ańlawimizǵa boladi, xalqimiz ázelden tataiwliqti dosliqti birinshi orinǵa qoyip kelgen, abadan turmis, gúlistan ómir, xalqimizdiń ázeliy ármanlarinan esaplanadi. Bul qosiq baqsilarimiz tárepinen júdá súyip atqariladi hám bul qosiqti úyreniw ańsat. Kúnxoja shayir sózine «Bes perde» namasina atqarilatuǵin «Nege kerek» qosiǵida tiykarinan tárbiyaliq áhmiyetke iye. Wómir boyi ádillik kórmegen xaliq ádillik kúsep jasaydi. Misali` Eki jaqti teń kórmese Tuwri ádillik bermese Xaliq penen oynap kúlmese Kát qudalar nege kerek Degen qatarlar arqali, bul qosiq adamlardi ádil boliwǵa shaqiradi. Gúldey bolip jaynamasa, Búlbil bolip sayramasa, Quwanisip oynamasa Bul ómirler nege kerek. Wómirdiń qiziqli hám mazmunli bolip ótiwini, hámmede qáleydi. Bul qosiqtiń aytiliwi baǵdari «Megzer» qosiǵi menen birdey. 1 11 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 3 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Watandi súyiwge oǵan xizmet etiwge xalqimiz ázelden, áwladlarǵa násiyatlap kelgen, watanniń kelbeti oniń bay tábiyati, onda jasawshi insanlardiń táriypi arqali qosiqlar bárhulla xaliqti ruwhlandirip kelgen. A.Musaev sózine «Táriyp» qosiǵi qaraqalpaq xaliq namalari «láy-láy» hámde «Ne daǵi dos» namasına salıniı baqsılar tápınen súyip atqarılıp kelmekte. Házirgi kúnde bul qosiq ayirim jas baqsılarımızdıń giminine aylanbaqta. Arjaq berjaq bolıp eki sán bolǵan, Bólim -bólim erler Qarqalpaqta, Úyrek uship ǵanqildasip ǵaz qonǵan, Aydın-aydın kóller Qaraqalpaqta. Shárwaları kóship ataw jaylaǵan, Biye sawıp qatar qulın baylaǵan, Qulan kiyikleriń sekirip oynaǵan, Qiya qiya shóller Qaraqalpaqta. Qizları bar qıya-qıya qasları, Iynın jabar órım- órim shashlari, Shash bawinda hinji gáwhar taslari, Perizattay qızlar Qaraqalpaqtıń. Ǵárip aytar ótti neshe jáhángir Hár kim elin jaman demes jaqsı der Mir Alisher Jiyrenshege taqabbil Ataqlı shayılar Qaraqalpaqta «Bes perde» namasına Maqtum qulı sózine, «Miymandur» qosiǵida mánisi jaǵinan aqıl násiyat qosıqları, qatarına kiredi. Qaraqas astinda badam qabaǵiń Kiprigińniń túgi kózge miymandur Kelgennen qizǵanba pisken tamaǵiń Nanǵa mútáj emes sizge miymandur. Xalqimizda miymandoslıq páziyleti, qádirlenip kelgen. «Hár bir úyge kelgen qonaq- nesebesi menen keledi»-degen danaliq gáp bar. Maqtumqulı aytqıl duwrı sózińdi Siz bizlik siylasıq qaldı izińde Kim bop jasasańda jerdiń júzinde Adam bir bes kúnlik duzǵa miymandur Bul qatarlar arqalı