Взгляды Аль-Фергани об астрономии

Аннотация

IX-asrda musulmon olimlari astronomiyani o‘rganishda oldinga qadam tashlab, yevropaliklarni ortda qoldirdilar. O‘sha paytda astronomiyani o‘rganish juda muhim edi. Astronomiya ishlari dengizchi bo‘lib xizmat qilgan, ular yulduzlar va samoviy jismlar tomonidan sayohat qilish uchun sayohatchilar, dengizchilar, ziyoratchilar va savdogarlar tomonidan ishlatilgan. Astronomiyaga oid asarlar Yevropada tarjima qilingan va tarqatilgan. Al-Farg‘oniyning risolalari butun dunyoga mashhur bo‘lib, jahon ilm-faniga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Annotatsiya В IX веке мусульманские ученые шагнули далеко вперед в изучении астрономии и обогнали европейцев. В то время изучение астрономии было жизненно необходимо. Астрономические труды служили навигатора- ми, их использовали путешественники, мореплаватели, паломники и торговцы, чтобы ориентироваться по звездам и небесным телам. Труды по астрономии переводились и были распространены в Европе. Так и трактаты Аль-Фергани прославились на весь мир и оказали серьезное влияние на мировые науки. ¹ Filoloiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, PhD. ALFRAGANUS UNIVERSITY, Toshkent, O‘zbekiston. e-mail: masrur.79@mail.ru. ORCID: 0009- 0002-7658-4973 28 Alfraganus University Annotation In the IX th century, Muslim scientists stepped forward in the study of astronomy and overtook the Europeans. At that time, the study of astronomy was vital. Astronomical works served as navigators, they were used by travelers, navigators, pilgrims and merchants to navigate by the stars and celestial bodies. Works on astronomy were translated and distributed in Europe. So the treatises of Al-Fergani became famous all over the world and had a serious impact on world sciences. Kalit so‘zlar: Olam, olim, yer, quyosh, yulduz, astronomiya, rasadxona, akademiya, ilm-fan taraqqiyoti, insoniyat rivojlanishi. Ключевые слова: Вселенная, ученый, земля, солнце, звезда, астрономия, обсерватория, ака- демия, развитие науки, развитие человека Keywords: Universe, scientist, earth, sun, star, astronomy, observatory, academy, development of science, human development. Kirish. Shu bilan birga, ko‘plab rasadxonalar barpo etilgan va muvaffaqiyat ila ilmiy izlanishlar olib borilgan. Amerika qit’asi borligiga ilmiy-nazariy ishora qil- Mazkur rasadxonalardan ba’zilarini eslab o‘tishimiz gan olim Abu Rayhon Beruniy bo‘lib, Kopernik- ham mumkin. Xalifa Ma’munning Bag‘dodda bitta, dan qariyb besh yuz yil ilgari olamning markazi yer emas, Damashqda bitta rasadxonasi bo‘lgan. Ikki xalifa Aziz quyoshdir, degan ilmiy xulosani aytgan. Shuningdek, Biamrillah va Hokim Biamrillahlar Qohirada bittadan yer quyosh atrofida aylanishini birinchi bor tasdiqlagan ikkita rasadxona qurganlar. Buyuk vatandoshimiz olim ham Abu Rayhon Beruniy hisoblanadi. Bu ilmiy Mirzo Ulug‘bekning Samarqanddagi rasadxonasi, Xu- haqiqatlarni, Abu Rayhon Beruniydan besh yuz yil keyin laguxonning Murg‘onadagi rasadxonasi, va boshqalar tug‘ilganlarga nisbat berish haqiqatning qaysi ko‘chasiga shular jumlasidandir. O‘sha paytlarda musulmonlar to‘g‘ri kelishini bir o‘ylab qo‘yish kerak. ichidan butun dunyoga dong taratgan buyuk falakiyot Musulmonlar ichidan chiqqan falakiyot ilmi olim- olimlari yetishib chiqdi. Ana o‘sha ulug‘ musulmon lari va ularning kashfiyotlari haqida qanchadan-qan- olimlar ichida bizning vatandoshlarimiz ham borligi, cha kitoblar yozilgan va yozilmoqda. Gapning qisqasi, ularning yetakchi o‘rinlarni egallaganliklari bizning Muso ibn Shokir, uning uch o‘g‘li, Abu Mash’ar al- faxrimiz. Balxiy, Sobit ibn Qurra, Nasiriddin Tusiy va boshqa ko‘plab olimlarimiz boshqa ilmlar qatori falakiyot Metod. ilmini ham boshqa xalqlarga, jumladan, g‘arb xalqla- riga o‘rgatganlar. Lekin tarixni yaxshi bilmaydigan Dunyoda eng ko‘p dong taratgan musulmon olim- kimsalar falakiyot ilmini Kopernikka nisbat berib laridan Mirzo Ulug‘bek asos solgan rasadxona oddiy yuribdilar, xolos. rasadxona emas, balki buyuk fransuz tarixchisi Volter Dunyo xalqlarining ko‘plari osmon jismlariga ta’riflanganidek, falakiyotshunoslik akademiyasi edi. “Xudo yoki unga tegishli askarlar”, degan nazar bilan U yerda bu ilmga tegishli turli ma’lumotlar yig‘ilib, qarab turgan bir paytda musulmonlar Qur’oni Karim olimlar keng miqyosda ilmiy bahslar olib bordilar. oyatlaridan ruhlanib, falakiyot ilmiga asos soldilar. Rasadxonada ishlatiladigan asboblar yaratildi. Boshqa barcha ilmlar qatori falakiyot ilmidagi Ulug‘bekning “Zijji Ko‘ragoniy”si falakiyot ilmida- kashfiyotlarga ham musulmonlarni Islom ta'limotla- gi nodir asardir. Uning bu sohada yetishgan natijalariga ri chorlagan. Bir guruh falakiyot ilmi mutaxassislari hozirgi eng taraqqiy etgan asboblar bilan qurollangan o‘z kasblariga oid bir kitobni muzokara qilib o‘tiris- falakiyot olimlari ham ko‘p narsa qo‘sha olganlari yo‘q. hganda diniy ulamolardan ba’zilari o‘tib qolib: “Nima Ikkinchi bir vatandoshimiz Ahmad Farg‘oniy ham qilyapsizlar?” deb so‘rabdilar. Shunda falakiyotchilar: falakiyot bo‘yicha olamshumul kashfiyotlar qildi. U “Alloh taoloning “Nazar s