КАРАКАЛПАКСКИЙ НАРОДНЫЙ ФОЛЬКЛОР

Аннотация

In this article, we will talk about the sagas, short stories, proverbs, jumbaks, spoons, sayings, and anecdotes that were told in the early times of our people, the people of the Karkalpak people. Key words: Proverbs, folklore, fables, short stories, jumbaks, spoons, sayings, songs, music. КАРАКАЛПАКСКИЙ НАРОДНЫЙ ФОЛЬКЛОР Аннотация. В этой статье мы поговорим о сагах, рассказах, пословицах, жумбаках, ложках, поговорках и анекдотах, которые рассказывали в древние времена нашего народа, народа каркалпакского народа. Ключевыe слова: Пословицы, фольклор, басни, рассказы, жумбаки, ложки, поговорки, песни, музыка. Qaraqalpaq muzıka mádeniyatı rawajlanıw basqıshı óz ishine XIV ásirden házirgi kúnge shekemgi bolǵan aralıqtı aladı. Muzıka mádeniyatınıń rawajlanıwı Orta Aziyadaǵı oyanıw dáwiriniń, yaǵnıy 2- renesansına tuwra keledi. Sol dáwirde kórnekli sóz sheberleri: Soppaslı Sipıra jıraw, Jiyen jıraw, Shańqay jıraw, Jiyemurat jıraw, Nurabulla jıraw, Erpolat jıraw hám basqalar, baqsılardan bolsa: Aqımbet baqsıdan baslap Musa baqsı, Qız baqsı Húrliman, Qarajan baqsı, Aytjan baqsı, Esjan baqsı hám basqada baqsılar Aqımbet baqsı dawamshıları esaplanadı. Keyin áste aqırınlıq penen folklor rawajlana baslaydı. Qaraqalpaq folklorı – qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy mádeniyatınıń bay bir túri. Ol birneshe janrlarǵa bólinedi, olardıń hár qaysısı óz aldına atqarılıw texnikasına iye. Xalıq folklorı bir ásirdiń ǵana jemisi emes, al onıń pútkil tariyxı menen birge jasap, awızdan-awızǵa, atadan-balaǵa ótip, miyras bolıp kiyatırǵan dóretpeler. Folklorlıq dóretpeler uzaq dáwirden házirgi kúnge shekemgi tariyxın kórkemlep táriyp etedi. Usı kóz qarastan biz folklordı “tariyxtıń joldası” dep atawımız múmkin. Folklor degen sózdiń mánisi xalıq kórkem dóretpesi degen túsinikti ańlatıp, onıń xalıqlıǵınıń belgisin kórsetip turadı. Ol kórkem dóretpe bolǵanı menen xalıqtıń materiallıq hám mádeniy tariyxın úyreniwde eń bahalı material bolıp esaplanadı. 1 23 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Folklor ilimi payda bolmastan aldın, erte dáwirlerde biziń xalqımız yaǵnıy qaraqalpaq xalqı óziniń awızeki dóretpeleri esaplanǵan dástanlarına, qıssa-erteklerine, naqıl-maqallarına, jumbaqlarına, qosıqlarına, aytıslarına, ańız-ápsanalarına iye bolǵan. Qaraqalpaq folklorı jazba ádebiyat penen salıstırǵanda ózine tán ózgeshelikler menen ajıralıp turadı. Máselen, folklorǵa tán bolǵan ózgesheliklerdiń biri- bul folklorlıq shıgarmalardıń kópshilik jaǵdayda awızsha dóretilip, awızsha atqarılıwı hám xalıq arasında awızsha taralıwı bolıp tabıladı. Ayırım waqıtları folklorlıq dóretpeler jazba túrde de tarqalıwı múmkin. Buǵan mısal retinde kóbinese liro-epikalıq dástanlar «Ǵarip-ashıq», «Sayatxan-Hamra», «Más patsha» h.t.b. aytıp ótiwimizge boladı. Kóbinese bizler folklorlıq dóretpelerdi jáámát tárepinen dóretilgen, atadan-balaǵa miyras bolǵan awızdan-awızǵa ótiwshi shıǵarmalar dep túsinemiz. Qaraqalpaq xalıq folklorıları awızdan-awızǵa ótiw menen sheklenip qalmaǵan, bazı folklorlıq shıǵarmalar qanday da bir avtor tárepinen de dóretilgenlerin kórip gúwası bolıwımız múmkin. Qaraqalpaq folklorlıq shıǵarmaların joqarıda aytıp ótkenimizdey Ájiniyaz, Berdaq, Jańabay shayırlardıń shıǵarmalarınıń ayrım bir variantlarında ushıratamız. Folklorlıq dóretpeleriniń hár qaysısınıń óz atqarıwshıları bar. Mısalı: dástanlardı baqsılar, jırawlar aytadı, qıssaxanlar oqıydı. XIX ásirdıń aqırı XX ásirdıń birinshi yarımında dástanlardıń bay úlgileri janlı atqarıwshılardıń atqarǵan halında jıynap alınadı. Jıynalǵan materiallar házirgi kúnde 100 tomlıq toplam bolıp baspadan shıqtı. Bul folklor Orta Aziya ellerinde tek Qaraqalpaqstan Respublikasında ǵana bar, maqala basında aytıp ótilgenindey, bul 100 tomlıq folklor óz ishine dástanlar, avtorlıq dástanlar, mifler hám miflesken ápsanalar, ańızlar, shejireler, ráwiyatlar, sheshenlik sózler, awızeki gúrrińler, anekdotlar, ırımlar hám tıyımlar alǵıslar, qarǵıslar, naqıl-maqallar, jańıltpashlar hám basqada sol sıyaqlılardı aladı. Folklorlıq dóretpelerde xalıq pedagogikası tiykarǵı orındı iyelep, hár bir folklorlıq shıǵarmalar insanlardıń tálim-tárbiyalıq quralı ekenliginiń gúwası bolamız. Mısalı: dástan, erteklerdiń mazmunı adamlardı iplas islerden awlaq tutıp, jaqsılıqqa umtıldırsa, jaqsı insaniylıq qábiliyetlerdi qáliplestirse, balalar qosıqlarınıń tálim-tárbiyalıq áhmiyeti óz aldına bir dúnya. Sol arqalı adamlardı hám balalardı jaqsılıqqa jetelewimiz múmkin.