СОСТАВ ПСИХОЛОГИИ КАК САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ НАУКИ И НАПРАВЛЕНИЯ ПСИХОЛОГИИ В ПЕРИОД ОТКРЫТОГО КРИЗИСА

Аннотация

This article talks about the crises that occurred during the development and formation of psychology as an independent science, and the psychological schools founded by a number of scientists based on their theories, as well as the opinions expressed and ideas put forward by representatives of this school. Key words: consciousness, perception, introspection, stimulus, reaction, Phi phenomenon, conscious subconscious, unconscious. СОСТАВ ПСИХОЛОГИИ КАК САМОСТОЯТЕЛЬНОЙ НАУКИ И НАПРАВЛЕНИЯ ПСИХОЛОГИИ В ПЕРИОД ОТКРЫТОГО КРИЗИСА Аннотация. В данной статье говорится о кризисах, произошедших в ходе развития и становления психологии как самостоятельной науки, и психологических школах, основанных рядом ученых на основе их теорий, а также высказанных мнениях и идеях, выдвигаемых представителями этой школы. Ключевые слова: сознание, восприятие, интроспекция, стимул, реакция, феномен Фи, сознательное подсознание, бессознательное. Psixologiya fani antik davridan boshlab falsafa, keyinchalik biologiya singari fanlar tarkibida rivojlanib keldi. O’z davrining buyuk faylasuf, biolog, sotsiolog, fiziolog va boshqa olimlari hisoblangan Aristotel, Demokrit, Fales, Dekart, Dj.Lokk, Ch.Darvin, T.Gobbs, D.Gartli, P.Golbaxlar o’zlarining tadqiqotlari arqoli psixologiya faning yanada rivojlanishiga va uni ilmiy dalillar bilan boyitishga, shuningdek insonlarda kechadigan turli xil psixologik holatlarni ilmiy asoslar bilan isbotlashga katta hissa qo’shdilar. Shulardan buyuk faylasuf Aristotel o’zining “Jon to’g’risida” asarida psixologiya faniga doir dastlabki ilmiy fikrlarini bayon etdi va keyinchalik insonlarda ruhga bo’lgan qiziqish yanada ortdi. Shu boisdan ko’pgina faylasuflar ham ruh haqida o’z qarashlarini taqdim qila boshladilar. Masalan, Geroklit va Demokrit singari olimlar ruhni olovdan kelib chiqqan deb hisoblashsa, Anaksimen havo asosida vujudga kelganligini takidlab o’tgan. Keyinchalik 1 22 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Dj.Lokkning psixik holatlar birlamchi holatlar ekanligi va inson ongi uning hissiyotlari orasiga yashiringanligi to’g’risidagi nazariyasi, XVII asrga kelib esa T.Gobbs, D.Gartli, P.Golbax singari bir qator ingliz olimlari tomonidan asos solingan determenizm tamoyillari va I.M.Sechenovning bosh miyada joylashgan markazlarning inson harakatlarining aktivligiga tasir qilishini aniqlash bo’yicha o’tkazgan tadqiqoti, shuningdek I.P.Pavlovning shartli va shartsiz reflekslar to’g’risidagi ilmiy dalillari psixologiya fanining mustaqil fan sifatida tarkib topishiga poydevor bo’ldi. 1879- yili Vilgelm Vundt boshchiligida Leypsig universitetida dunyoda eng birinchi eksperimental psixologiya laboratoriyasining tashkil etilishi bevosita psixologiya fanini mustaqil fan sifatida qabul qilish va zamonaviy psixologiya haqida dastlabki qarashlarning paydo bolishiga zamin yaratdi. Yangi mustaqil psixologiya fanini o’rganish davomida olimlar tadqiqotlar o’tkazish orqali turli xil nazariyalarni yaratdi. Bu o’z mobaynida har xil qarashlarni ilgari suruvchi ko’plab psixologik maktablarning vujudga kelishini ta’minladi. Bu davirda harbir maktab namoyondalari o’z nazariyalarini katta baholashar va uni to’g’ri deb ko’rsatishar, boshqa maktab vakillarining esa kichik xatolarini ham baland ovozda jar solib raqobatlashar edi. Shu sababli ham bu davr ochiq inqiroz davri sifatida yuritiladi (XX asrning 10-30 yy). Albatta, bu davirni faqat qoralashimiz noto’g’ri, chunki psixologik maktablar o’rtasidagi kuchli raqobat harbir maktabning o’z kamchiliklarini bilib olishiga va ularni qayta ishlab tuzatishiga asos bo’ldi. Bu o’z navbatida zamonaviy psixologiyaning yanada ilmiy faktlar bilan taminlanishiga, ko’pgina farazlarni ilmiy dalillar bilan asoslashga asosiy ustun vazifasini o’tadi. Psixologiyaning mustaqil fan sifatida tarkib topishida ilimiy maktablarning o’rni katta. Shulardan biri strukturalizm maktabi hisoblanadi. Bu maktab asoschilari sifatida V.Vundt va E.Titchenerlar ko’rsatiladi. Bu maktab namoyondalarining fikriga ko’ra psixologiya bu – ong va ong tarkibiga kiruvchi psixik hodisalar (his-tuyg’u, sezgi, fikr v.b)ni tadqiq etuvchi fan hisoblanadi. Ular barcha e’tiborni asosan aqlni inson psixik elementlarini ixtiyoriy boshqarish kuchiga egaligini va psixik elementlarni o’rganishga qaratdi. Bu yo’nalishda ular introspeksiya, ya’ni insonlarni rag’batlandirish orqali o’zlarida his qilayotgan narsalarni so’rashga asoslangan usuldan foydalandilar. XIX asr oxirlarida strukturalizm vakillarining psixologiya ong elementlarini o’rganuvchi fan haqidagi nazariyalariga reaksiya sifatida funktsionalizm maktabi paydo bo’lgan. Uning asoschisi U.Djeyms bo’lib, tarafdorlari Dj.Dyui, X.Karr va Dj.Rowlandlar hisoblanadi. Bu maktab nazariyasiga binoan psixologiya nafaqat ong elementlarini, balkim ongning asosiy vazifalarini va unda yuz beruvchi har xil hodisalarni, shuningdek ongning tashqi muxitga moslashishini o’rganuvchi fandir. Strukturalistl