ИСТОРИЯ И МЕТОД ИГРЫ ВАШЕГО ДОИРА ИНСТРУМЕНТА

Аннотация

The history of folk instruments goes back a long way. Percussion instruments first appeared in music art. These are the drum, the chindovul, the drums, the hurricane, and the doira. The doira, which has come down to us from ancient times to the present day, has remained unchanged. Keywords: Doira, musical instrument, childirma, doira history, art, culture, percussion, orchestra. ИСТОРИЯ И МЕТОД ИГРЫ ВАШЕГО ДОИРА ИНСТРУМЕНТА Аннотация. История формирования народных музыкальных ансамблей уходит в далекое прошлое. Ударные инструменты впервые появились в музыкальном искусстве. Это барабаны, трещотки, вихри и круги. С древнейших времен и до нашего времени дошедший до нас круговой музыкальный инструмент остался неизменным. Ключевые слова: Доира, музыкальный инструмент, погремушка, истории из доира, искусства, культуры, ударные инструменты, оркестр. Ўрта Осиё ва Шарқ халқлари қатори, ўзбек усуллари, яъни ритмик йўллари ва уларнинг ривожланиш усуллари алоҳида ўрин егаллайди. Чалиш усуллари қоида бўйича уриб чалинадиган мусиқа асбоблари ижросида қўлланилади. Енг кўп тарқалган урма зарбли мусиқа асбобларидан, Ўзбекистонда, Тожикистонда ва Уйғур халқларида ва шу билан бир қаторда, Шарқда ўзининг ширали овозига ега бўлган, мусиқа чолғу асбоби доира ҳисобланади. Доира ибораси баъзан «Дапп», «Чилдирма», «Чирманда» деб ҳам юритилади. Хоразмда дапп, чилдирма ижрочини еса “Даппчи”-чилдирмачи деб айтадилар, Бухорода доирадаст, Фарғонада чирмандачи, Самарқанда еса доирачи деб юритилади. Ўзбек халқи қадимдан доира асбобини жуда ардоқлаб келган. Ўтмишда бу асбобларнинг садолари остида халқни майдонларга, тўй-томошаларга, мусобақа курашларга ва ҳар-хил сайилларга чақирганлар. Жумладан: «Навруз байрами» «Ҳосил байрами», «Узум сайли», «Қовун сайли» ва шунга ўхшаш каби мавсумий байрамлар кенг тарқалган. Байрамларда, маданий маросимларда айниқса карнай, сурнай ва ноғора, доира каби урма зарбли мусиқа чолғулари кенг қўлланилган. Буюк Шарк мутафаккирларининг мероси, халқ чолғуларини ўрганиш соҳасида ҳам тарихий қимматга ега. Доира қадимий мусиқа чолғуларидан ҳисобланади. Марказий Осиё (Нисо шаҳри, 1 21 5 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ерамиздан аввалги 2-аср)да топилган терракота ёдгорликларида доирачи аёллар тасвирланган. Доира ва унга яқин урма мусиқа чолғулари тожик, арман, озар, уйғурларда дап, дапп, дафф, деф деб номланади. 20-асрда ўзбек доира ижрочилик анъаналарини Уста Олим Комилов, Т.Иноғомов, Д.Соттихўжайев, Раҳим Исохўжайев, Ф.Aзимов, Қаҳрамон Дадайев, О.Камолхўжайев, ака-ука Исломовлар, М.Орипов, Р.Отабойев, Т.Сайфиддинов, Р.Самадов ва бошқалар мукаммаллаштирган. Доиранинг асосий қисми (гардиши) ток занги, сўнгги йилларда заранг, акация, лўлиларда тол дарахтларидан ишланади. Гардишнинг ташқи томонига бузоқ, той ёки ечкининг ошланган териси қопланади. Ички томонига еса тамбуринникига ўхшаш маъдандан ишланган ҳалқачалар осилади. Доиранинг ҳалқасиз турлари ҳам мавжуд1. Гардиш диаметри 400—510 мм ни ташкил етади. Доирада товуш икки қўл бармоқлари ёрдамида ҳосил қилинади. Ундан якка ижрода ҳамда турли хил миллий чолғу ансамблларида жўрнавоз чолғу сифатида фойдаланилади. Доирани чалишда қўлланиладиган ритм бирликлари (нақралар) ҳақида қадимий манбаларда ёзилган. Доира усули одатда икки хил зарбдан иборат. Бири — бак (бака, бако, бакка, бакко). Бак доира гардишига яқин жойга урилганда чиқадиган товушдир. Иккинчи зарб — бум. Бумни чалиш учун бармоқларни чўзиб доиранинг ўртароқ қисмига урилади. Доира (чилдирма, чирманда) – ўзбек, тожик ва уйғур халқлари орасида кенг тарқалган. Доира ансамбл ва якка ҳолда ҳам ижро етилади. Доира жўрлигидаги рақслар ўзбек ва тожик халқлари орасида жуда кенг тарқалган. Шашмақом доира усулисиз ижро қилинмайди. Бухорода ҳар бир мақом айтувчи ҳофиз, мақом усулларини доирада усталик билан ўзлаштирганлар ва ўз ашулаларига жўр бўлганлар. Шашмақомдаги ҳар бир куйнинг ўзига хос усули бор. Шунга кўра, усуллар шу куй номи билан юритилади. Масалан: “Усули Муҳаммас” (Муҳаммас усули), “Усули Талқин”, ”Усули Тасниф” ва бошқалар. Шарқ халқларининг мусиқа меросида бўлгани каби, ўзбек халқ мусиқа меросида ҳам усул етакчи ва муҳим ўринни эгаллайди. Шу боис, ўтмишда яшаб ижод этган Абу Наср Фаробий, Абу Али Ибн Ино, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий, Зойнилобиддин ал Ҳусайний, Мавлоно Кавкабий Бухорий, Дарвешали Чангий каби бир қатор улуғ алломаларимиз ўзларининг мусиқага доир рисолаларининг маълум бобларини усулларнинг назарий таҳлили ва тадқиқига бағишлаганлар. Гарчи, мусиқа ижрочилигимизда “Катта ашула”, “Бухорча”ларнинг даромад қисми, “Мавриги”ларнинг Шаҳд қисмлари усулсиз ижро этилса-да, мақом (Бухоро Шашмақоми, Хоразм мақомлари, Фарғона-Тошкент мақом йўллари)ларимиз, мумтоз асарларимиз кабиларнинг барчаси дойра усулининг жўрлиги асосида ижро этилиши табиий ҳолдир. Чунки, дойра - мусиқа вазнини, унинг усул ривожланишининг бир меъёрда сақлаб турувчи асосий миллий чолғудир.2 Қолаверса, усул мусиқанинг пойдевори сифатида