Алишер Навои и люди просвещения

Аннотация

Т he article analyzes the use and artistic interpretation of the terms «mani» («meaning») and «ahli maoniy» («people of enlightenment») in the work of Alisher Navoi. In the works of the great thinker, the interpretation of these concepts was studied on the basis of the following classification: 1) the expression of ideas that reveal the essence of the terms «meaning»; 2) a high level of educated people and their views, which could be a criterion for the life of society and the artistic and aesthetic thinking of the nation; 3) a description of predecessors and contemporaries belonging to people of enlightenment; 4) the question of the relationship between people of education and people of appearance. These concepts are valuable in terms of allowing a deeper understanding of the inner essence, mystical and aesthetic content of Alisher Navoi’s works. Examining the great thinker’s lyrical poems and «Khamsa» epics in the context of «mani» and «ahli maoni» terms is of particular importance in discovering new aspects of their meaning. In the article, Navoi’s works are analyzed based on the same concepts for the first time. This article is a scientific problem was investigated on the example of Alisher Navoi’s sofa «Badoy-ul-Bidoy», the kulliyat «Khazoyin-ul-Maoniy», dastans «Khamsa», the nameskir (ontology) «Majolis-un-nafois», the works of «Lison-ut-tayr”, “Muhokamat-ul-lughatain”, “Mahbub-ul-kulub”, “Hamsat-ul-mutahayyirin”, “Nasoyim-ul-muhabbat”, “Holoti Sayyid Hasan Ardasher”. If necessary, the views of Alisher Navoi are compared with those of his great predecessor Nizami Ganjavi. The works of Davlatshah Samarkandi “Tazkirat-ush-shuaro”, Dehhudo “Lugatnoma”, Giyosiddin Khandamir “Makorim-ul-ahlok” were used to substantiate scientific views in the analysis process. As a result of the study, it was found that the term «meaning» in the work of Alisher Navoi contradicts «appearance (appearance, appearance)» and expresses the inner essence, not the external content, and the concept of «enlightenment» means the science of knowledge, which is the basis of artistic expression. It is concluded that the combination «ahli maoniy» (people of enlightenment) represents a broader essence, which is interpreted under the meaning of people of truth and enlightenment, meaning «Haq», that is, Allah in a figurative sense and is a concept associated with the concept of the great poet’s work. 22 Alfraganus University Кириш “Маъни” ва “аҳли маоний” тушунчалари ҳазрат Алишер Навоий дунёқараши ва ижодкор сифатидаги концепциясини белгилашда алоҳида ўрин тутади. Лекин ушбу ил- мий муаммо наинки Навоий асарлари, Шарқ адабиётининг бошқа улуғ намояндалари асарлари мисолида тадқиқ этилган эмас. Ҳолбуки, “сурат”, “аҳли сурат” атамаларининг зидди ўлароқ қўлланган “маъни” ва “аҳли маоний” тушунчалари моҳиятини англамай ту- риб, буюк мутафаккир асарларининг на бадиий-эстетик ва на ирфоний-ахлоқий қимма- тини англаш мумкин. Ушбу мўъжаз тадқиқотда Алишер Навоийнинг лирик шеърияти, “Хамса”, “Лисону-т-тайр” сингари лиро-эпик асарлари, “Насойиму-л-муҳаббат”, “Мажо- лису-н-нафоис” тазкиралари ҳамда насрий асарлари мисолида мазкеур тушунчалар моҳи- яти таҳлилга тортилди. Бу борадаги илмий кузатишлар илмий муаммонинг тўлиқ ечмига даъво қилмайди. Мутахассисларнинг тадқиқотни илмий-назарий жиҳатдан чуқурлашти- риш, билдирилган фикрларни таҳлилий нуқтаи назардан такомиллаштириш билан боғ- лиқ мулоҳазалари мамнуният ила қабул қилинади ҳамда эътиборга олинади. Материал ва метод Шу пайтгача Алишер Навоий ижоди Шарқ адабий-эстетик тафаккурининг асл моҳи- ятини ташкил этувчи “маъни” ва “аҳли маоний” истилоҳлари кесимида тадқиқ этилмаган. Ушбу тадқиқотни ёзиш жараёнида буюк мутафаккирнинг лирик ва лироэпик асарлари, тазкиралари ва адабиётшуносликка доир илмий асарлари таҳлилга тортилди. Тадқиқот- да қўйилган илмий муаммони ёритишда қиёсий-тарихий, аналитик ҳамда герменевтик тадқиқ усулларидан фойдаланилди. Ҳазрат Алишер Навоий асарларида бу тушунча қуй- идагича талқин этилгани кузатилади: 1) “маъни”, “маоний” истилоҳларининг моҳияти- ни очувчи фикрлар ифодаси; 2) маоний аҳлининг даражаси баландлиги ва уларнинг қа- рашлари жамият ҳаёти ҳамда миллат бадиий-эстетик тафаккури учун мезон бўла олиши; 3) маоний аҳлига мансуб салафлар ва замондошлар васфи; 4) аҳли маъни ва аҳли сурат муносабати масаласи. Булар, ўз навбатида, ҳазрат Алишер Навоийнинг ушбу тушунчалар- га доир ижодий-фалсафий концепциясини мужассам этади. Натижа “Маъни”, “маоний” истилоҳларининг моҳиятини очувчи фикрлар ифодаси. “Бадой- иъу-л-бидоя” девони дебочасида буюк шоир мана бундай ёзади: “Яна бир буким, гўйиё баъзи эл ашъор таҳсилидин ва девон такмилидин ғараз мажозий ҳусну жамол тавсифи ва мақсуд зоҳирий хатту хол таърифидин ўзга нима англамайдурурлар. Девон топилғайким, анда маърифатомиз бир ғазал топилмағай ва ғазал бўлғайким, анда мавъизатангиз бир маъни, маоний аҳли, сурат, аҳли сурат, зоҳирий мазмун, боти- Калит сўзлар: ний моҳият, бадиий-эстетик тафаккур, ижод концепцияси, бадиий талқин. смы