ВОПРОСЫ ИЗУЧЕНИЯ ТВОРЧЕСТВА АЛИШЕРА НАВОИ В КАРАКАЛПАКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ

Аннотация

This article talks about the research issues of the founder of the Uzbek language, the great thinker poet Alisher Navoi, the profound educational structure of the poet's work, and the educational significance of the work "Arbain". Keywords: Alisher Navoi, "Waqfiya", "Hamsa", "Munajat", "Khazain ul Maoniy", "Nazm ul Javahir", "Arbain" artistic works. ВОПРОСЫ ИЗУЧЕНИЯ ТВОРЧЕСТВА АЛИШЕРА НАВОИ В КАРАКАЛПАКСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ Аннотация. В данной статье говорится о проблемах исследования основоположника узбекского языка, великого поэта-мыслителя Алишера Навои, глубокой просветительской структуре творчества поэта, воспитательной значимости произведения «Арбаин». Ключевые слова: Художественные произведения Алишера Навои, «Вакфия», «Хамса», «Мунажат», «Хазайн ул Маоний», «Назм ул Джавахир», «Арбаин». Dúnyada Alisher Nawayı sıyaqlı shıǵarmaları keń tarqalǵan, jáhánniń derlik hárbir múyeshinde kitap nusqaları ásirler dawamında saqlanıp kiyatırǵan dóretiwshini tabıw qıyın. Házireti Nawayı ómiriniń sońǵı jıllarında onıń dóretiwshiliginiń tiline sózlik islengenligi Nawayı dóretiwshiliginiń izertleniwiniń júda erteden baslanǵanlıǵın kórsetedi, yaǵnıy Nawayı shıǵarmaların úyreniw hám izerlew tariyxı onıń óz zamanınan baslanadı. 412 Qaraqalpaq ádebiyatında da Nawayı dóretiwshiliginiń izertleniwi boyınsha birinshilerden bolıp Asan Begimovtıń “Ullı ózbek xalqınıń ullı shayırı”, N.Dawqaraevtıń “Ullı danıshpan shayır”, M.Daribaev hám A.Shamuratov awdarmalarında “Farxad hám Shiyrin”dástanı hám A.Muwsaev, A.Dabılov, S.Nurımbetovlardıń shayırǵa arnalǵan qosıqları basılıp shıqtı. Ullı shayırımız I.Yusupov Nawayı dóretiwshiligindegi janrlıq dástúrlerin qaraqalpaq ádebiyatına alıp kirdi. Bul dástúrlerdi dawam ettirgen Marat Qarabaev, Ábilqasım Ótepbergenovlar ózleriniń ǵázzeller toplamların bastırıp shıǵardı. Nawayı dóretpelerin awdarmalawda shayır D.Aytmuratov onıń ǵázzellerin awdarmalasa, Máden Matnazarov “Hamsa”sınan “Jeti ıqlım” dástanın awdarmaladı. Shayır dóretiwshiliginiń izertleniwi hám qaraqalpaq ádebiyatına tásiri máselelri boyınsha I.Saǵıtov, Q.Maqsetov, K.Mámbetov , Aydar Murtazaev sıyaqlı ilimpazlardıń ilimiy miynetleri jarıq kórdi.Nawayı dóretiwshiligin izertlew jumısları búgingi kúnde de áhmiyetli máselelerdiń biri sıpatında qaralmaqta. Ózbekstan Respublikası Prezidenti Sh.Mirziyoevtıń 19-oktyabr 2020 –jılǵı Alisher Nawayınıń 580 jıllıǵın keń túrde nıshanlaw haqqındaǵı qararında da shayırdıń ómiri hám dóretiwshiligin mámleketimizde hám xalıq aralıq kólemde keń úyreniw hám tarqatıw maqsetinde xalıq aralıq jámáátlik fond shólkemlestiriw, shayır dóretiwshiligin keń izertlewge hám en jaydırıwǵa úles qosqan mámleketimiz hám shet el puqaraların hám ilimiy-dóretiwshilik mekemelerdi sıylıqlaw maqsetinde Alisher Nawayı ordeninin shólkemlestiriw, shet elde saqlanıp kiyatırǵan Alisher Nawayı dóretiwshiligine hám ol jasaǵan dáwirge tán bolǵan qol jazba nusqalardı mámleketimizge alıp keliw is ilajların kóriw, shayır dóretiwshiligin izertlew boyınsha ilimiy izertlew islerine mámleketlik buyırtpaǵa muwapıq ilimiy joybarlar tańlawın daǵazalaw, 2021- jılı Tashkent qalasında Alisher Nawayı atındaǵı dóretiwshilik mektebin shólkemlestiriw, 2021-jılı noyabr ayınıń birinshi on kúnliginde Nawayı qalasında “Alisher Nawayı dóretiwshilik miyrasınıń insaniyat ruwxıy aǵartıwshılıǵındaǵı ornı” temasındaǵı ilimiy ámeliy konferenciya shólkemlestiriliwi haqqında aytılǵan. Bul demek shayır babamızdıń tuwılıwınıń 580 jıllıǵın ótkiziw sánesine shekem de bir neshshe ilimiy izertlew jumısları dóretiliwinen derek beredi. Alisher Nawayınıń hár bir shıǵarması tereń aǵartıwshılıqqa , ruwxıy kámillikke baǵdarlanǵan. Atap aytqanda hátte muxabbattı jırlawshı dástanlarınıń tiykarǵı mańızında tereń aǵartıwshılıqqa baǵdarlaw máseleleri jatadı. Máselen shayır “Farxad hám Shiyrin” dástanında Farxadtıń jas waqıtlarınan ilim bilimge bolǵan qızıǵıwshılıǵı, onıń ata-anasınıń balasınıń qızıǵıwshılıǵın sezip dúnya alımların jıynap, 413 túrli pánlerden sabaq alıwına imkaniyatlar jaratıwı, nátiyjede Farxadtıń eń qıyın hám sırlı ilim tilsimlerin úyrenip, meńgerip alıwları jaslardı ilim bilim alıwǵa baǵdarlaydı. Jumbaq joq ilimde ol sheshpeytuǵın, Ilimde taraw joq bilmes deytuǵın, Tirishilik ilimniń qolına alsa, Biledi jer kókte ne barın qansha. Tábiyat, esaptıń bar ámellerin, Bes barmaǵınday ol úyrendi bárin Alisher Nawayı shıǵarmalarınıń isninde Xamsa (bes kitaptan ibarat dástan), “Quslar tili” (Lisonut tayr), “Nazm ul javahir”, “Arbain” hám taǵı basqa da shıǵarmaları jáhánge tanıldı. Qaraqalpaq ádebiyatında Alisher Nawayı dóretiwshiligi boyınsha shayırdıń “Nazm ul javahir” hám “Arbain” shıǵarmaları haqqında maǵlıwmatlar kóp ushıraspaydı.Joqarıdaǵı shıǵarmaları haqqında úyrenip shıǵılıp, qaraqalpaqsha awdarmalaw máselelerine de dıqqat qaratılsa maqsetke muwapıq bolar edi, sebebi bul shıǵarmalardıń tárbiyalıq áhmiyeti júda úlken. Ullı danıshpan shayırdıń “Arbain”shıǵarmasına azı kem toqtalıp ótsek. Shıǵıs ádebiyatında “arbain” dástúri bar bolıp, ol xalıq arasında keńnen taralǵan