ОБРАЩЕНИЕ К СЛОВАМ И ИСТОРИЧЕСКИМ ТЕРМИНАМ, ИСПОЛЬЗУЕМЫМ ПО ОТНОШЕНИЮ К ЖЕНЩИНАМ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ

Аннотация

In this article, references to women in the Middle Ages are analyzed with reference to words and historical terms. The ancient Turkic peoples also reported on the feminine gender, title, epithet and adjectives denoting origin and Khasabi. Keywords: mother, sister, grandmother, aunt, daughter, queen, tradition, society, family. ОБРАЩЕНИЕ К СЛОВАМ И ИСТОРИЧЕСКИМ ТЕРМИНАМ, ИСПОЛЬЗУЕМЫМ ПО ОТНОШЕНИЮ К ЖЕНЩИНАМ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ Аннотация. В этой статье упоминания о женщинах в средние века анализируются со ссылкой на слова и исторические термины. древние тюркские народы также сообщали о женском роде, титуле, эпитете и прилагательных, обозначающих происхождение и хасаби. Ключевые слова: мать, сестра, бабушка, тетя, дочь, королева, традиция, общество, семья. Ўзбек тили тарихидан маълумки, қон-қариндошлик билан боғлиқ терминлар келиб чиқиш тарихига кўра қадимий бўлиб, улар туркий халқларда қабила-уруғчилик муносабатлари шаклланаётган дастлабки босқич даврини ифода этувчи атамалар сифатида яратила бошлаган1. Аёлларга нисбатан қўлланилган мурожаат сўз ёки шаклларни насаб ва ҳасабига кўра, қуйидагича тасниф қилиш мумкин: ● қариндошлик даражалари (насабига қараб); ● ижтимоий аҳволи ва бажарган вазифасига қараб номланишлар (ҳасабига2 қараб). 1Жалилова Н. Ўзбек тилида қон-қариндошлик терминларининг пайдо бўлиш даврига кўра типологияси. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergisi (TÜRKLAD) Cilt 1 Sayı 1, 2017 s. 1–14. https://dergipark.org.tr/tr/; «Авесто» бўйича қариндошликнинг тўққиз босқичи қайд этилган: 1) ота-оналар; 2) фарзандлар; 3) ака-ука ва опа-сингиллар; 4) бобо ва буви; 5) неваралар; 6) тоғалар ва холалар; 7) амакиваччалар ва аммаваччалар; 8) жиянлар; 9) ака-ука ва опа-сингил неваралари. Зардушт таълимотида қариндошлик муносабатлари оталик, меросхўрлик, ўзаро ҳуқуқ ва мажбуриятлар, қонунларни бузганликдаги жавобгарлик масалаларини тартибга солишда катта аҳамиятга эга бўлган. Қаранг: Ртвладзе Э.В., Саидов А.Х., Абдуллаев Е.В. Қадимги Ўзбекистон цивилизацияси: давлатчилик ва ҳуқуқ тарихидан лавҳалар. Тошкент. 2001. – Б.229. 2بسح - юқори табақага мансублик, номланиш; асл насаб, қадр-қиммат. Персидско-Русский словарь. Под редакцией Ю.А. Рубинчика. Москва. – С.503. 1 07 6 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Марказий Осиё халқлари урф-одат ва анъаналарига мувофиқ аёлнинг оила ва жамиятдаги мавқеи асосан ёши билан боғлиқ бўлган. Чунки аёлнинг улғайган сари оиладаги мавқеи ҳам ошиб борган ва унинг фарзандли бўлиши эса бу ҳолатнинг янада мустаҳкамланишига хизмат қилган3. Қадимдан Шарқда аёл, энг аввало, она сифатида улуғланган, шу боис аёллар кўп ҳолларда сабр-бардош ва меҳр-муҳаббатнинг тимсоли сифатида гавдаланар эди. Иккинчидан эса улар ҳаётда опа-сингил, турмуш ўртоқ, фарзанд қаторида ҳам кўрилган. Манбаларда қайд қилинишича, туркий халқларда аёлларга тил теккизиш ёки уларни ҳақорат қилиш катта айб саналиб, баъзан гуноҳ ҳам ҳисобланган4. Хусусан, аёл ҳаёти давомида маълум бир мақом даражалари (момо, эна, она, қиз, опа-сингил, амма, хола ва ҳоказо)га эга бўлган ва бу қариндошлик ришталари билан боғланган. Қариндошликнинг биринчи бўғини буви бўлиб, унга нисбатан маҳаллий сўзлашув шеваларида момо, эна, катина (катта эна), анна5 каби сўзлар қўлланилган. Қадимги туркий тилларда эса кекса аёлга нисбатан ачи (aчї) сўзи ҳам ишлатилган6. Бобур «Бобурнома»да битишича, она томонидан бўлган бувиси Эсон Давлат бегим ва ота томондан бўлган бувиси Шоҳ Султон бегимларга улуғ онам, улуғ энам деб мурожаат қилган7. Қиз زق (қїз) сўзи асосан қиз бола фарзандга нисбатан қўлланилиб, бу сўз қимматбаҳо нарса ёки чўри8 маъноларини ҳам англатган9. «Девону луғотит турк»да نقرق زق (қϊз қϊрқϊн) сўзи чўри, زق وا(ӭв қϊзϊ) бўйи етган қиз, озод қиз ва сотиб олинган чўри қизларга нисбатан ҳам ишлатилганлиги қайд этилади. Шунингдек, وكلت (тілкӯ) қизларга киноя тарзида қўлланилиб, туққан аёлдан ёки доядан тулкими ё бўрими деб сўралган. Қизлар айёр ва ялинчоқлик сифатларига эга бўлганлиги учун тулкига, ўғил болалар эса ботирлик характерига эга бўлганлиги учун бўрига қиёс қилинган10. Она (انآ) «Авесто»да «Матри» дейилиб, «тарбияловчи» маъносида изоҳланган11. Ўғуз тилида ابا (аба) қарлуқ туркманларида эса اپا (апа) дейилган12. С. Муталлибовнинг фикрича, XI асрда кўпгина туркий қабилалар она сўзини асосий вариант 3Бу ерда асосий ҳолат эътиборга олинди, фарзанд кўрмаган аёллар ҳам ўзига хос мавқега эга бўлганлиги ва тарихий ҳужжатлар буни тасдиқлашини эслатиб ўтиш жоиз. 4 Ибн Арабшоҳ. Ажоиб ал-макдур фи тарихи Таймур (Темур тарихида тақдир ажойиботлари). Араб тилидан таржима ва изоҳлар муаллифи: У. Уватов. Биринчи китоб. Тошкент. 1992. – Б.258 – 259. 5Фарғона водийсининг айрим ҳудудларида (масалан: Данғара тумани Қум-қияли қишлоғида) буви сўзидан кўра Катина (ўтган асрнинг 80–90-йилларида ҳам бу сўз истеъмолда учрар эди, ҳозирда деярли ишлатилмайди) ва Анна сўзлари кўп қўлланилади. Қашқадарё воҳаси шевасида бувиларга «катта эна» деб мурожаат қилиш ҳозиргача с