ИСТОРИЯ ЗАРОЖДЕНИЯ КАРАКАЛПАКСКОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА

Аннотация

This article talks about the history of Karakalpak folk art, repertoires, performers - jirovs and bakshis. Key words: literature, art, epos, poems, culture, repertoire, tradition. ИСТОРИЯ ЗАРОЖДЕНИЯ КАРАКАЛПАКСКОГО НАРОДНОГО ИСКУССТВА Аннотация. В данной статье рассказывается об истории каракалпакского народного творчества, репертуаре, исполнителях - жировах и бакшисах. Ключевые слова: литература, искусство, эпос, поэмы, культура, репертуар, традиция. Qaraqalpaq xalqi kóp ásirlik tariyxina iye bolip, ol ádebiyat, kórkem-ónerdiń barliq tarawlarinda-súwretlew óneri, arxitektura, teatr, kino, ásirese muzika mádeniyatinda keń rawajlanǵan. Ata-babamizdiń miyrasi awizeki dóretpe tiykarinda xaliqtiń turmisinda ushirasatuǵin waqiyalarǵa baylanisli salt-dástúr jirlarinda, dástanlarda payda bolip, xaliq ishinen shiqqan atqariwshilar, jiraw hám baqsilar tárepinen bizlerge shekem jetip kelip, muzika mádeniyatinda birinshi úlgileri rawajlana baslaydi. XX ásirdiń birinshi yariminda ilimpazlar tárepinen izertlenip xaliq qosiqlari, jiraw menen baqsilardiń repertuarlari taliqlanip, túr ózgeshelikleri payda bolsa, ekinshi yariminda kompozitorlar dóretiwshiliginde xaliq namalari keń qollanilip, ápiwayi romanstan baslap iri janrdaǵi muzikalidrama, opera, balet h.t.b janrlarda orin alǵan. Qaraqalpaq xalq awizeki dóretiwshiliginiń eń iri túri bul epos qosiqlar (dástanlar) esaplanadi. Usi janrdagi dóretiwshilik túrleri bes mińnan artiq bolip, olar óz ishine: qahramanliq, lirik, sotsiallıq, ertek-roman hám basqa túrdegi dastanlarimiz kiredi. Olardi atqariwshilar- jirawlar hám baqsilar tárepinen muzikaliq ásbaplari: qobiz hám duwtar bolip esaplanadi. Qaraqalpaq xaliq muzika kórkem-ónerinde qosiq janri úlken orindi iyeleydi. Xaliq qosiqlariniń tiykari uzaq ótmishke barip taqaladi. Sebebi qosiqlardiń payda boliwi hám janǵa jaǵimli nama irǵaqlariniń estetikaliq bay mazmunǵa iye boliwi bul óz-ózinen payda bolmaǵan. Xaliq óziniń basinan ótkergen hár qiyli tariyxiy waqiyalarǵa bay turmisin, ruwxiy kewil keshirmelerin hám psixologiyasin qosiqlar arqali sáwlelendirgen. Adamlardiń hár tárepleme estetikaliq zawiqqa bóleniwine qosiqtiń tásiri oǵada kúshli bolǵan. Ápiwayi hám jaydari sózlerden quralǵan qosiqlar barliq waqitta adamniń ómirge, gozzaliqqa degen súyiwshiligin arttirip, óziniń 9 40 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ eń jaqsi ideyalari menen xaliqti tárbiyalap keledi. Bunday qosiqlar Watandi qádirlewge shaqiradi, miynetke degen súyispenshilikti arttiradi hám júreklerde muhabbat sezimlerin oyatadi. Sebebi qosiq hám saz arqali insane quwanishin, shadliǵin, qayǵisin, arziw-ármanlarin, ishki sezimlerin, debdiwlerin shiǵara alǵan. Qosiq adamdi siyqirlap alatuǵin kúshke iye ekenligi hámmege belgili. Sonliqtan da sóz benen jetkere almaǵan názik oylarin saz arqali jetkergen. Qaraqalpaq awizeki xaliq dóretpeleriniń eposliq shiǵarmalariniń ishinde dástanlardiń alatuǵin orni kúta joqari. Qaraqalpaq xalqi dástanlarǵa bay xaliqlardiń biri. Ásirese Orayliq Aziya xaliqlariniń eposliq shiǵarmalari menen salistirip qaraǵanda san hám kólemi jaǵinan kem tuspeydi.Ásirese mazmuni jaǵinan da úlken sapaliq qasiyetke iye. Házirgi waqitta qaraqalpaq jiraw, baqsilarinan jazip alǵan dástanlardiń sani eliwden aslam hám olar bir neshe variantlardan ibarat. Búgingi kúni «Alpamis» dástanliq segiz, «Qoblan» dástaniniń jeti, «Qirq qiz» dástaniniń eki, «Máspatsha» dástaniniń bes, al «Edige», «Er shora» dástanlariniń onlaǵan variant bar. Ásirese, belgili qaraqalpaq xalq jirawlari Qurbanbay Tajibaev atqarǵan jigirmaǵa jaqin xaliq dástanlari, al Qiyas Qayratdinov atqarǵan on besten aslam xaliq dástanlari jazip alindi. Bul dástanlardiń hár qaysisi 3000 nan 25000 qosiq qatarinan ibarat. Bul jirawlardiń reperyuarindaǵI dástanlardiń basim kópshiligi qaraqalpaq folkloriniń kóp tomliǵinan orin alip otir. Bulardan basqa qaraqalpaq jiraw, baqsishiliq ónerinde 120dan aslam sóz zergerleriniń ati belgili. Bul bárinen burin qaraqalpaq xalqiniń kórkem sóz benen naqshqa sazǵa bay xaliq ekenligin dálilleydi. Qaraqalpaq dástanlari hám oniń hár qiyli problemaliq máseleleri boyinsha praktikaliq hám teoriyaliq áhimiyetke iye bir neshe doktorliq, kandidatliq dissertaciyalar jazildi, kóplegen monografiyaliq miynetler jariq kórdi. Bularǵa Ózbekistan ilimler akademiyasiniń Xabarshi aǵzasi, filologiya ilimleriniń doktori, professor I.T. Saǵitovtiń, filologiya ilimleriniń doktori N.Dawqaraevtiń, professorlar Q.Ayimbetovtiń, Q.Maqsetovtiń kóp sanli miynetleri dálil.Qaraqalpaq dástanlari tek respublikamizdiń, jámiyetshiligi bilip qoymastan, al tuwisqan qońsilas respublikaǵada keńnen málim. Usilardiń ishinde «Qirq qiz» dástani oris, ózbek, qazaq, Turkmen, qirǵiz tillerine awdariliw menen birge, búgingi kúni sirt el tillerinede awdarilip, dunya xaliqlariniń altin qorinan orin alip otir. Qaraqalpaq dástanlari bay waqiya, keń mazmunǵa iye boliw menen Qatar janrliq jaqtanda hár qiyli. Folklor tariyxin, so