ПРОБЛЕМЫ ПРОИСХОЖДЕНИЯ САКСКОЙ АРХЕОЛОГИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ

Аннотация

In the article, you can get information about the areas where the ancient Sak tribes lived, their ethnic origin, and distribution areas. The activities of the Sak tribes provide information about their social life and its influence in later times. Key words: Scythian and Sauromat, steppe nomads, localization, art, Tasmoline culture, Sakatigrahauda, union of tribes, Ethnogenesis, Kaliyurgan. ПРОБЛЕМЫ ПРОИСХОЖДЕНИЯ САКСКОЙ АРХЕОЛОГИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ Аннотация. В статье можно получить информацию о местах проживания древних сакских племен, их этническом происхождении и ареалах распространения. Деятельность сакских племен дает сведения об их общественной жизни и ее влиянии в более позднее время. Ключевые слова: Скифы и савроматы, кочевники степей, локализация, искусство Тасмолинской культуры, Сакатиграхауда, союз племен, Этногенез, Калиюрган. Qadimgi madaniyatlarning kelib chiqishi xalqlar etnogenezidagi eng murakkab muammolardan biridir. Ushbu muammoni bilishda artefaktlar va tadqiqotlarning etishmasligi tabiiy-iqlim sharoitlarining etarli darajada tarixiy talqin qilinmaganligi bilan bog'liq. Garchi koʻp oʻn yillar davomida (XX asrning 30-yillaridan boshlab) Qozogʻiston va Markaziy Osiyohududida ekspeditsion tadqiqotlar olib borilib, sak qabilalarining tarixini, kelib chiqishi bilan bogʻliq muammolarni oʻrganishga katta hissa qoʻshgan boʻlsa-da. saklar madaniyati, xronologiyasi, mahalliylashuvi, sanʼati hali ham dolzarbligicha qolmoqda. Miloddan avvalgi VII-asrnning ikkinchi yarmidan boshlab O’zbekiston, Qozogʻiston va Qirgʻiziston hududida saklar konfederatsiyasi tarkibiga kirgan qabilalar yetakchi rol oʻynay boshladi. Ularning katta hududga ko'chirilishi yangi o'ziga xos madaniyatning paydo bo'lishiga olib keldi. Uchta yirik iqtisodiy va madaniy zonalar: Sirdaryo havzasi va unga tutash Janubiy Qozogʻiston, Yettisuv, Markaziy Qozogʻiston viloyatlari tashkil topdi. Sak qabilalarining madaniyati skif va savromat madaniyati bilan koʻp umumiyliklarga ega. Bu qabilalarning bilim darajasi bir xil emas. Sharqiy Yevropa uchun ilk temir davri madaniyatlarini birinchi davrlashtirish Shimoliy Qora dengiz mintaqasidagi skif yodgorliklari asosida ishlab chiqilgan. 6 41 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kelajakda sharqiy ko'chmanchilarning arxeologik madaniyati allaqachon skif yodgorliklari bilan bog'liq edi. Saklarning kelib chiqishiga oid dastlabki asarlar yozma manbalar asosida vujudga kelgan va saklarning oʻtroqlashuvi va siyosiy tarixi masalalariga bagʻishlangan. Arxeologik materiallarning to'planishi bilan ma'lum bo'ldiki, saklar madaniyatining genezisi masalasi tarqalish mintaqalaridagi geografik va iqlim sharoitlari bilan chambarchas bog'liq holda ko'rib chiqilishi kerak. Miloddan avvalgi VI asrning ikkinchi yarmida (540—530— 522 yillar davomida) O‘rta Osiyo viloyatlari Axmoniylar-hukmronligi ostiga tushib qoladi. Ular O‘rta Osiyoda ikki yuz yilcha hukmronlik qilganlar. Erondagi qadimgi Persepol shahridan baqtriyaliklar, xorazmliklar, sug‘dlar va saklarning o‘yib ishlangan rasmlari topilgan (Doro I va Kserks podsholar saroy devordaridagi bo‘rtma rasmlarda turli xalqlarning xiroj keltirishi manzarasi tasvirlangan). Bu rasmlar O‘rta Osiyoda yashagan xalqlarning o‘ziga xos qurollari, kiyim-boshlari va qiyofasini ko‘rsatib turadi. Etnogenezni o'rganishda kelib chiqish va tarixiy-madaniy rivojlanishning ikkita tushunchasi qo'llaniladi. Bular avtoxton va migratsiya. XX asr 70-yillarga qadar ushbu muammoning asosiy rivojlanishi Markaziy Osiyo va Qozogʻistonda sak qadimiylarining kelib chiqishi haqidagi avtoxton tushunchasiga tayangan. Muammoni har tomonlama o'rganishning boshlanishi 30-yillarning oxirlarida qo'yilgan va A.N. Bernshtam, S.I. Rudenko, S.A. Tepluxova, A.I. Terenojkina, M.P. Gryaznova, S.P. Tolstova, S.S. Chernikova va boshqalar nomlari bilan bog'liq.1 Shu bilan birga, Orolboʻyi hududi, shuningdek, Yettisuv hududi saklar dunyosidagi yagona hudud boʻlib, u yerda moddiy madaniyatda bronza davrining arxaik xususiyatlari eng barqaror saqlanib qolgan (dafn marosimi, qabr asboblari joylashuvi). , tor bo'yinli idishlarni, bronza asboblar va qurollarning turlarini hosil qiladi). Balki bu mintaqaning yot ta'sirlardan nisbiy izolyatsiya qilinganligi bilan bog'liqdir.2 1963 yilda Yettisuvning qadimgi aholisining moddiy madaniyatini oʻrganishga bagʻishlangan umumlashtiruvchi asar nashr etildi. Unda katta hajmdagi materiallar tizimlashtirildi, madaniyat tarixini davrlashtirishga oydinlik kiritildi, iqtisodiyot, ijtimoiy tuzum masalalari oʻrganildi, shuningdek. bu xalqlarning kelib chiqishi. Arxeologik material asosida muallif K.A. Akishev, sak madaniyatining kelib chiqishi haqida savollar tug'diradi, uning paydo bo'lishi, uning fikricha, Andronovo davriga to'g'ri keladi va Andronovo madaniyatining markaziy va sharqiy markazlaridan shimoliy qabilalar harakatining ikki bosqichi bilan bog'liq. Janubi va janubi-shar