ИСТОРИЧЕСКАЯ ГЕОГРАФИЯ БУХАРСКОГО ОАЗИСА

Аннотация

The article is the historical location of the Bukhara oasis and the distribution of the population along the oasis. It tells about the ancient cities located along the Zarafshan River and their economic and social life. Key words: Zarafshan tributaries, Khitfar, Rudizar, Narshahi, Nur, Varakhsha, Poykent Farab, Tavois, Iskajkat, SHArg', Zandana, Vardona, Afshina, Barkad, Romtin (Zamonbobo, Kichiktuzkon, Kattatuzkon, Lokhli, Og achuyuq, Kandirli Zamonbobo, Kichiktuzkon, Kattatuzkon, Lokhli, Ogachuyuq, Kandirli. ИСТОРИЧЕСКАЯ ГЕОГРАФИЯ БУХАРСКОГО ОАЗИСА Аннотация. Историческое положение Бухарского оазиса, распределение населения по оазису. Рассказывается о древних городах, расположенных вдоль реки Зарафшан, их экономической и социальной жизни. Ключевые слова: притоки Зеравшана, Хитфар, Рудизар, Наршахи, Нур, Варахша, Пойкент Фараб, Тавоис, Искайкат, Шарг, Зандана, Вардона, Афшина, Баркад, Ромтин (Замонбобо, Кичиктузкон, Каттатузкон, Лохли, Ог ачуюк, Кандирли Замонбобо, Кичиктукон, Каттатукон, Лохли, Огачуюк, Кандирли. Buxoro vohasida o‘troq dehqonchilik, shaharsozlik madaniyatining vujudga kelishida Zarafshon daryosining hayotbaxsh o‘rni beqiyos. Qadimda Misr «Nilning hadyasi» bo‘lganidek, Buxoro vohasini ham Zarafshon daryosining in’omi desa bo‘ladi. Chunki, daryo adog‘ida joylashgan bu o‘lkaning o‘zi, avvalambor, Zarafshonning ming yillar davomida oqizib kelgan loyqa yotqiziqlari tufayli vujudga kelgan.Uning toshqinlaridan hosil bo‘lgan son-sanoqsiz irmoqlar, ko‘l va ko‘lmaklar esa voha tabiatining shakllanishi va uning o‘zlashtirilib obod etnlishida hayotbaxsh rol o‘ynagan. Turkiston, Hisor va Zarafshon tog‘ tizmalaridagi qalin1 muzliklar, abadiy qorliklar erib, ulardan hosil bo‘lgan ulkan toshqinlar Zarafshon daryosi bo‘ylab oqqan. Uning o‘sha zamonlardagi toshqinlari, shubhasiz afsonalarda tasvirlangan «Nuh to‘foni» ni eslatadi. O‘sha zamonlarda Zarafshon o‘z vodiysida nihoyatda keng maydon bo‘ylab yoyilib oqqan. Uning o‘ng qirg‘og‘i hozirgi Samarkand viloyatida Payariq va Xatirchi adirlarini, so‘l qirg‘og‘i esa 1 Муҳаммаджонов А.Р. Қадимги Бухоро. –Тошкент: Фан, 1991. –Б.9. 6 34 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Pastdarg‘om va Kattaqo‘rg‘on qirlarini yuvib o‘tgan. Bu katta oqimning biror tomchisi ham Zarafshon vodiysining yuqori va o‘rta qismlarida na dehqonchilik, na obodonchilik uchun sarf bo‘lmay, u hozirgi Navoiy shahri yaqinida tor Xazora darbandini yorib o‘tib, konussimon Buxoro vohasiga oqib kirgan. Buxoro vohasida u qadimgi Xitfar (Vobkentdaryo), Rudizar (Shohrud), Qorako‘ldaryo, Moxondaryo va Tayqir kabi bir nechta tarmoqlar hosil qilib, butun voha bo‘ylab yoyilib oqqan. O‘sha zamonlarda hozirgi Buxoro viloyatining vodiy qismi Zarafshonning toshqin suvlaridan hosil bo‘lgan ko‘l va botqoqliklardan iborat bo‘lib, ular qalin butazor, chakalakzor va to‘qayzorlar bilan qoplangan. Buxoro vohasining bu qadimiy tabiiy manzarasi X asrda yashagan tarixchi Muhammad Narshaxiyning «Buxoro tarixi» asarida quyidagicha tasvirlanadi: «Hozirda Buxoro (o‘rnashgan) bu mavze, (ilgari) botqoqlik bo‘lib, uning ba’zi erlarini to‘qayzor, daraxtzor va ko‘kalamzorlar tashkil etgan, ayrim joylari esa shunday bo‘lganki, biron hayvon ham oyoq qo‘yishga joy topa olmagan. Buning sababi shuki, Samarkand tomonidagi viloyatlarda tog‘larda qor erib, suvi (oqib kelib) o‘sha joyga yig‘ilib yotar edi. Samarqand tomonida bir katta daryo borki, uning «Rudi Mosaf»-«Mosaf daryosi» deb ataydilar. Bu daryoga ko‘p suv yig‘ilgan, u bir talay erlarni yuvib, o‘pirib, loyqalarni surib kelgan va natijada bu botqoqliklar to‘lib qolgan. Suv ko‘p oqib kelaverdi, loyqalarni to Bitik va Farobgacha surib keltira berdi. So‘ng suv (toshib kelishi) to‘xtadi, Buxoro o‘rnashgan joy (asta- sekin) to‘lib, tekis erga aylandi va shunday qilib u kattadaryo So‘g‘d va bu (loyqalar bilan) to‘lgan mavze Buxoro bo‘lib qoldi»1. Golotsen davrida, ya’ni miloddan avvalgi XII-X ming yillikda tektonik harakatlar oqibatida Poykand Qorako‘l massivi birmuncha ko‘tariladi. Zarafshonning qadimiy oqimi Buxoro vohasida damlanib, hozirgi Yakkatut yaqinida Moxondaryo va Gujayli o‘zanlari bo‘ylab Qizilqumning ichkarisiga tomon urib ketadi. Bu ikki qadimiy o‘zan bo‘ylab u Chuqurko‘l, Moxonko‘l, O’rtako‘l, Chandirko‘l, Zamonbobo, Kichiktuzkon, Kattatuzkon, Lo‘xli, Og‘achuyuq, Qandirli, Qayiqli, Qurbonboy, Rahmatbobo, Kichikporson, Kattaporson va Echkiqiron kabi bir qancha ko‘llar zanjirini hosil qiladi. So‘ngra 150 km masofada butun Urganjiy dashtini kesib o‘tib, Oqrabod va Nargizqal’a degan joylarda Amudaryoga borib quyiladi. Qadimda Zarafshonni Amudaryo bilan tutashtirgan Moxondaryoning suvsizlikdan keyinchalik qurib qolgan ko‘hna o‘zanlari hozirgi vaqtda tamoman quruq va usti po‘rsiq sho‘r hamda atrofi yulg‘un bosgan ko‘llar orasida deyarli bilinmay ketgan bo‘lsa-da, ammo cho‘l bag‘rida, xususan, barxanlar ostida juda yaxshi saqlangan. Ba’zi joylarda uning kengligi 30, chuqurligi esa