Права на земли сельскохозяйственного назначения субъектов предпринимательской деятельности, правовая основа их реализации и коммерциализации

Аннотация

The article explains the state of the creation of a regulatory framework for the commercialization of agricultural land in our country. The article provides a comparative analysis of the legislation of the Republic of Uzbekistan and international experience in the use and transfer of rights to agricultural land. Key words: land plot, rent, bail, private property, sale. 263 “Adliya sohasida raqamlashtirishni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari” xalqaro konferensiya materiallari (2021-yil 14-dekabr) Аннотация: статье исследуется состояние создания нормативно- правовой базы коммерциализации земель сельскохозяйственного назначения в нашей стране. В статье проводится сравнительный анализ законодательства Республики Узбекистан и международного опыта использования и перехода прав на земли сельскохозяйственного назначения. Ключевые слова: земельный участок, аренда, залог, частная собственность, продажа. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 36-моддасига кўра, ҳар бир шахс мулкдор бўлишга ҳақли. Маълум бир соҳада бозор муносабатларини жорий этишнинг асосида бу соҳада мулк ҳуқуқининг таъминланганлиги ётади. Мулк ҳуқуқисиз бозор муносабатларини ривожлантириш, хусусан, ашёни бозор активига айлантириш имконсиз. Ер участкаларини иқтисодий муносабатларнинг объекти сифатида эркин муомалада бўлиши, шартнома асосида бир шахсдан бошқа шахсга ўтказилиши ҳар бир мамлакат ривожланишида ўзига хос ўринга эга бўлади. Одатда ерга нисбатан мулкий муносабатларнинг тўғри қўлланилганлигига кўра жамиятнинг иқтисодий ривожланиши белгиланган [1]. Биргина ер участкасини ижарага олиш ҳуқуқини кредитлар олишда гаровга қўйиш билан боғлиқ фермер хўжаликларининг ҳуқуқи бугунги кунга қадар амалда реализация қилинмай келинмоқда. “Фермер хўжалиги тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 13-моддасида ер участкасини ижарага олиш ҳуқуқи кредитлар олишда фермер хўжалиги томонидан гаровга қўйилиши мумкинлиги белгиланган. Бироқ қонунчилик ҳужжатларида ер ижара ҳуқуқидан фойдаланишга қўйилган бир қанча талаблар борки, улар мазкур ҳуқуқдан шартнома бўйича мажбуриятнинг бажарилишини таъминлаш усули сифатида фойдаланишга тўсқинлик қилади. Қайд этиш лозимки, Ўзбекистон Республикаси Ер кодексига кўра ижарага берилган ер участкалари олди-сотди, ҳадя, айирбошлаш объекти бўлиши мумкин эмас. Ер участкасини ижарага олиш ҳуқуқини кредитлар олишда гаровга қўйиш билан боғлиқ ҳуқуқий муносабатга фуқаролик қонунчилик жихатидан баҳо берсак, кредит олиш бўйича тузиладиган мазкур битим мазмунига кўра олди-сотди шартномаси келтириб чиқрадиган ҳуқуқ ва мажбуриятларни келтириб чиқиши ҳам мумкин ва бунда шартноманинг мазкур тури билан айнан бир хил вазифани бажаради. Бу қуйидагича изоҳланади. Агар қарз (кредит) олувчи шартнома бўйича кредитор томонидан тақдим этилган пул маблағларини қайтаришга қобилиятли бўлмаса ёки уларни атайлаб қайтармаса кредитор қонунчиликда белгиланган тартибда ва шартларда ундирувни гаров нарсасига қаратишга ҳақли бўлади. “Гаров тўғрисида”ги Ўзбекистон 264 “Adliya sohasida raqamlashtirishni rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari” xalqaro konferensiya materiallari (2021-yil 14-dekabr) Республикасининг Қонунига кўра ундирув қаратилган, гаровга қўйилган мол-мулкни мажбурий равишда реализация қилиш қонунчиликда назарда тутилган тартибда ва шартлар асосида, электрон онлайн-аукцион шаклидаги очиқ кимошди савдосида сотиш орқали амалга оширилади. Яъни тарафлар ўртасида тузилган кредит шартномаси бўйича мажбуриятлар қарз олувчи томонидан бажарилмаган ёки лозим даражада бажарилмаган тақдирда кредитор гаровга қўйилган ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқини, электрон онлайн-аукцион шаклидаги очиқ кимошди савдосида сотиш ҳуқуқига эга бўлади. Бироқ бу қоида бошқа томондан Ўзбекистон Республикаси Ер кодексига кўра ижарага берилган ер участкалари олди-сотди объекти бўлиши мумкин эмаслиги ҳақидаги нормага зид бўлади. Бу эса амалда ер участкасига бўлган ижара ҳуқуқини бозор активи сифатида гаровга қўйишни ўз-ўзидан ҳақиқий эмаслигига олиб келади. Бундан ташқари, ундирувни гаров нарсаси бўлган ижара ҳуқуқига қаратишда тегишли тадбиркорлик субъекти билан тузилган ер участкасини ижарага бериш шартномасини бекор қилиш орқали ҳуқуқни бошқа шахсга расмийлаштириш зарурати юзага келади. Бироқ Ўзбекистон Республикаси Ер кодексининг 36-моддасида ижара ҳуқуқни бекор қилиш асослари белгиланган бўлиб, унда ундирувни гаровга қаратиш орқали ижара ҳуқуқини бекор қилиш назарда тутилмаган. Ушбу соҳада мулк ҳуқуқининг мавжуд эмаслиги ва қонунчиликдаги мазкур ўзаро номувофиқликлар ижара ҳуқуқидан мажбуриятларнинг бажарилишини таъминлаш усули сифатида фойдаланишга тўсқинлик қилади. Таъкидлаш лозимки, ижара ҳуқуқи ер учаскасига нисбатан тўлиқ эгалик қилиш ҳуқуқини бермаслиги ҳамда Ер кодексида белгиланган тартибда мазкур ҳуқуқдан маҳрум бўлиб қолиш эҳтимоллари юқорилиги сабабли, унинг бозордаги аниқ қиймати мажвуд эмас ҳамда унинг тахминий баҳосини ҳам ҳисоблаш имкони мавжуд эмас ва у аксарият ҳолларда олинадиган кредит маблағларининг қоплаш учун етарли бўлмайди. Маълум