Ijtimoiy tarmoqlarda nutq madaniyati: muammolar va yechimlar

Аннотация

Bugungi shiddatli zamonda hayotimizni internet yoki ijtimoiy tarmoqlarsiz tasavvur etib bo ’lmaydi. Buning natijasida, zamonaviy kasblar ham paydo bo’lyapti va insonlarning asosiy ishlari elektron tarzda ijtimoiy tarmoq bilan bog’liq bo’lib bormoqda. Ko’chadagi har bir inson, umumon olganda qo’lida “smart” telefonlari bor insonlar ijtimoiy tarmoqda kundalik yangiliklardan xabardor bo’lish, ularni bir-birlariga uzatish bilan umrini ko’p qismini o ’tkazmoqda va buning qaysidir ma ’noda salbiy tarafi ham kuzatilyapti. Misol tariqasida ijtimoiy tarmoqda adovat tili shakllanishi, insonlarda mafkuraviy imunitet va savodxonlik darajasi juda ham past ekanligiga guvoh bo’lib bormoqdamiz. Bu esa virtual olamda yana bir alohida savodsiz va manaviyatsiz jamiyat shakllanayotganidan darak beradi. Kalit so ’zlar: smart, mafkuraviy imunitet, virtual, real, telegram, Instagram, facebook, you tube, ommaviy madaniyat, manipulyatsiya, shaxsiy blog, adovat tili, kanal, axborot xuruji, post, ijtimoiy narkotik, sayt, like, content, avtomatik. Hozirgi kelib real oldamdan ko’ra virtual olamdagi muammolar ko’payib, insonlar bir-birini tanimasa ham, nutq madaniyatidan chetga chiqqan holda ijtimoiy tarmoqda bir-birlari bilan tortishib, o’zlarida mafkuraviy imunitet shakllanmaganligi va savodxonlik darajasi qanchalik past ekanligini ko’rsatishmoqda. Dunyo xabarlari, yurtimizda bo’layotgan o’zgarishlar hammasi telegram, Instagram, facebook, you tube ijtimoiy tarmoqlari orqali yoritib borilyapti va insonlar o’sha hodisada bo’lmagan bo’lsalarda, xabarlarni ko’rib o’z bilim darajasida tahlil qilgan holda ularga munosabat bildirish, o’z fikrlarini bayon etib, tuyg’ularini, qarashlarini bildirishga keng maydon yaratildi. Buning natijasida insonlar uchun bemalol o’z fikrlarini bayon etib, tuyg’ularini, qarashlarini bildirishga keng maydon yaraldi. Hatto, ba’zida shunday vaziyatlar bo’lyaptiki, ijtimoiy tarmoqlardagidek bo’layotgan bahsni, fikrlarni biz real olamda uchratmaymiz. Chunki real hayotda qaysidir ma’noda ommaviy madaniyat 3 shakllangan, ham“mMaed iba.i rT-ibl ivrai nmia dhaunirymata. Tt aqrjiimlaad”i ,t alaambamlaro i,l miijyt-iammoailiyy ktoanrfmeroenqsdiyaa sib -i 2r-0b23irini yoshini, kimligini bilmay turib, bemalol izoh qoldirish mumkin. Bu esa biz qanchalik mafkuraviy imunitetga muhtoj ekanligimizni va savodxonligimiz qay darajada ekanligiga guvoh bo’lamiz. Bundan kelib chiqib shuni aytish joizki, Ijtimoiy tarmoq bizga qaysidir ma’noda ko’zgu vositasida xizmat qilib, nuqsonlarimizni ko’rsatib bormoqda. Deyarli barcha hozirgi yosh avlod bugungi kunda ijtimoiy tarmoq orqali “bilimlarini kengaytiryapti” desam mubolag’a bo’lmaydi. Ular deyarli barcha axborotga ega bo’lishadi va o’z fikrlashlaridan kelib chiqib, u yoki bu masalaga o’z munosabatlarini bildirishadi. Ammo afsuski, bu izohlarning yarimidan ko’pi saviyasiz, o’qigan insonlarning fikri deb bo’lmaydi. Hozirda yetarli bilimi yo’q, hali dunyoqarashi shakllanmagan insonlar o’z shaxsiy bloglarini yuritadi, yetarli ko’nikmaga ega emasligini, fikri to’g’ri yoki noto’g’riligini, kimningdir ongini manipulyatsiya qilishini, insonlarni keraksiz axborotlar bilan to’yintiryotganini va ularning vaqtini o’g’irlashyotganini o’ylab ham o’tirishmayapti. Ozgina ko’nikmaga ega bo’lib, 3-4 misrali “maqolalari”ni bezak bilan telegram, Instagram, facebook va you tubedagi bloglariga joylashtirishmoqda. Buning natijasida izohlarda bir-biriga “adovat tili” bilan munosabatda bo’luvchilar, irqchilik ham diniy masalada tortishuvchilar soni ko’payapti. Ba’zi insonlar o’zlarini “aqilli” ko’rsatgan holda, bu mavzuga taalluqli bo’lmasa ham uzundan-uzun fikrlar qoldirishadi. Bu esa o’sha postni bezab turadi. Bugunga kelib, kerksiz kanallar, bloglar, ma’lumotlarning adog’i yo’q. Shunday vaziyatlarni ham kuzatishimiz mumkinki, ba’zilar qaysidir mashxur insonga o’z shaxsiy adovati bo’lganligi uchun uzundan-uzoq u haqida munosabatlar qoldirishadi va huddi hammaga uni qanday ekanligini ko’rsatganday bo’ladi. Statistik ma’lumotlarga qaraganda dunyo yoshlarining 96% ijtimoiy tarmoq1 orqali munosabatga kirishishmoqda. Ko’p yoshlarda mafkuraviy imunitet shakllanmaganligi tufayli ham ba’zi g’arazli kuchlar ularning qalbi, ongi, ruhiyatiga tazyiq o’tqazib, axborot xurujlarini amalga oshirishda internet va ijtimoiy tarmoqlardan unumli foydalanishmoqda. Buning natijasida shuni ko’rishimiz mumkinki, izohlarning 1 https://iiv.uz/news/ijtimoiy-tarmoq-undan-siz-qanday-foydalanasiz 4 ko’pida, deyarli hammasida yoshlar tarafidan qo’rs, qo’pol so’zlar ishlatilib, bir-birini haqoratlash darajasiga borishyapti. Ikkinchi tarafdan u yerdagi imlo xatolarni ko’radigan bo’lsak, bu inson o’zi boshlang’ich ta’lim olganmi deymiz. Bu hol o’rta yoshlilar va yoshlarda ko’p kuzatilib kelinmoqda. Hatto yoshlar tomonidan “ijtimoiy tarmoq alifbosi” yaratilyapti (misol uchun,“sh” harfi o’rniga “w”, “ch” harfi o’rniga “4” ishlatilishi), vizual olam iboralari. Bu degani virtual olamda yangi jamiyat shakllanyotganini bildiradi. Ba’zibir belgilar,