ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ОБУЧЕНИЯ ИГРЫ НА МУЗЫКАЛЬНОМ ИНСТРУМЕНТЕ ДУТАР ПО НОТЕ УЧАЩИХСЯ МУЗЫКАЛЬНЫХ ШКОЛ ОТДЕЛЕНИЯ БАКСЫ

Аннотация

In this article is discussed the pedagogical importance of teaching the musical instrument to the students who are trained in the art of singing in children’s music shools. Key words: Dutor musical instruments, singer, professional, pedagogy, conference, note, repertoire, dynamics. ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ ОБУЧЕНИЯ ИГРЫ НА МУЗЫКАЛЬНОМ ИНСТРУМЕНТЕ ДУТАР ПО НОТЕ УЧАЩИХСЯ МУЗЫКАЛЬНЫХ ШКОЛ ОТДЕЛЕНИЯ БАКСЫ Аннотация. В данной статье рассматривается педагогическая значимость обучения игре на музыкальном инструменте дутор по нотам учащихся, обучающихся певческому искусству в детских музыкальных школах. Ключевые слова: Дутар, бахши, (исполнитель дутара), профессионал, педагогика, конференция, нота, репертуар, динамика. Qaraqalpaq xalqınıń muzıka mádeniyatı kóp ásirlik tariyxqa iye. Qaraqalpaq xalqında baqsıshılıq óneri ázel – ázelden ustaz shákirt jolı menen búgingi kúnge shekem jetip kelgen. Baqsıshılıq óneri duwtar saz áspabı menen qaraqalpaq xalqınıń milliyligin, tariyxın súwretlewshi dástan hám qosıqlar arqalı baqsılar tárepinen atqarılıp kelingen. Bunda baqsıshılıq óneriniń kórnekli wákili Aqımbet baqsı bolıp ol baqsıshılıq óneriniń atadan – balaǵa, ustazdan shákirtke shınjırma shınjır usılında rawajlandırıp búgingi kúnge shekem sap halında jetip keliwinde salmaqlı úles qosqan. Baqsıshılıq kórkem ónerin qaraqalpaqstan kóleminde izertlegen ózleriniń ilimiy bahalı miynetleri menen belgili ilimpazlarımız, alımlarımız Qallı Ayımbetov, Qabıl Maqsetov, Nawrız Japaqov, Tájigúl Adambaeva, Sarıgúl Bahadirova, Ásen Alımovlar bolıp tabıladı. Olar ózleriniń ilimiy miynetlerinde qaraqalpaq awız eki professional dóretuwshiliginiń tariyxıy dereklerin hám rawajlanıw basqıshların kórsetip bergen. 1 15 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Baqsıshılıq óneri boyınsha búgingi kúnde jas alımlarımızdan docent Artıqbay Erejepov hám docent Íqlasbay Moyanovlar da kóplegen ilimiy miynetleri menen xalıq aralıq konferenciyalarda qatnasıp bul tarawdı rawajlandırıp jas izleniwshi baqsılardıń elede tereńirek úyreniwinde ózleriniń úleslerin qosıp hár tárepleme izlenip kelmekte. 1991 - jil Japaq Shamuratov atındaǵı xoreografiya uchilishesinde “Milliy muzıka” bólimi ashıldı. Bul ashılıw bárshe baqsıshılıq óneri boyınsha kásip iyeleri bolǵan qánigelerdi hám bul ónerge qızıǵıwshı jaslar ushın úlken quwanısh penen qarsı alındı. Ustaz pedagog Ózbekstan xalıq baqsısı Ǵayratdin Ótemuratov bul bólimge basshılıq etip kóp talantlı baqsılardı jetilistirip shıǵardı. Bunda ol dástanlardı hám xalıq qosıqların hám namaların yad halında úyretiw usılı menen búgingi kúnge shekem sap halında saqlap jetkerip keliwin támiyinledi. Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutınıń “Muzıkalıq tálim” kafedrası professorı Dawletmurat Allanazarov balalar muzıka hám kórkem - óner mekteplerinde baqsıshılıq ónerinde oqıp bilim alıp atıpǵan oqıwshılar ushın nota sawatın jetilistiriw xalıq qosıqların hám namaların muzıka mektepke qádem taslaǵannan baslap nota menen shertip úyrenip sawatlı bolıp jetilisip shıǵıwı ushın “Qaraqalpaq milliy Alamoynaq duwtar sázendesheligi” sabaqlıǵı 1 - klass kitabı notalastırılıp 2011 – jıl baspadan shıqtı. Professor Dawletmurat Allanazarovtıń bul oqıwlıq miyneti xalqımızdıń milliy muzıkasın ótmishtegi ataqlı baqsı sázendelerimiz atqarıp kelgen namalardı nota menen shertiw boyınsha tolıq paydalanıw imkaniyatın berdi. Bul sabaqlıqtıń bahalılıǵı sonnan ibarat milliy muzıkaǵa, saz ásbapqa jańasha názer taslawdı hám onı tereń nota menen úyreniwdi talap etedi. Búgingi kúngi jetilisip atırǵan jas qánigeler ushın bul imkaniyatlar jas áwlatdı tárbiyalawda ózine tán tákirarlanbas hám tawsılmas bilim bulaǵı bolıp xızmet etedi. “Qaraqalpaq alamoynaq duwtar sázendeshiligi” sabaqlıǵı arqalı iqlasbent jaslarımızda háweskerler dógeregi qatnasıwshılarıda eger nota sawatı bolsa jeke óz betinshe “Alamoynaq” duwtar saz áspabın nota menen shertip úyrene aladı, házirgi kúnde bul oqıwlıq tiykarǵı ádebiyatları bárlıq balalar muzika hám kórkem óner mekteplerinde sabaqlıq retinde balalarǵa 1 - klass sabaqlıǵınan baslap 5 - klass sabaqlıǵına shekem izbe - iz ótilip barıladı, kitapta qaraqlpaq xalıq “Ala moynaq duwtar” áspabı dúzilisi, poziciyası, notalardıń duwtar perdelerindegi jaylasıwı, duwtardı durıs uslap otırıwı qaǵıydaları, dásti durıs qaǵıw, perdelerde barmaqlardıń jaylasıw tártibi hám sonıń menen birge qaraqalpaq xalıq sazları, qosıqları berilgen. Balalar muzıka mekteplerinde baqsıshılıq bólimi oqıwshılarına duwtar saz ásbabın nota menen shertip úyretiwdiń pedagogikalíq áhmiyeti sonnan ibarat nátiyjede: • qosıq hám namalardı ápiwayıdan quramalıǵa qarap pedagogikalıq princip tiykarında úyreniw jolǵa qoyıladı; • xalıq qosıqları hám namalarınıń taza halında úyreniw hám jetkeriwge erisiledi; • háwesker qızıǵıwshı óz betinshe úyreniwshide notaǵa qarap shertiw múmkinshiligine iye boladı; • oqıwshılarda sawatlı túrde duwtar saz áspabın notaǵa qarap shertiw kónl