Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг тадбиркорлик билан шуғулланиш ҳуқуқининг қонунчилик асослари тушунчаси ва моҳияти таҳлили

Аннотация

Мақолада Ўзбекистон Республикаси фуқароларининг тадбиркорлик билан шуғулланиш ҳуқуқининг қонунчилик асослари тушунчаси ва мазмун моҳияти ҳақида таҳлилий мулоҳазалар олиб борилган. Миллий қонунчилик тизимда фуқароларнинг тадбиркорлик билан шуғулланиш ҳуқуқига алоқадор элементларни ўзида акс эттирган қонун ҳужжатларида ушбу тушунчага келтирилган таърифлар баён қилинган. Инсон ҳуқуқ ва эркинликлари тизимида фуқароларнинг тадбиркорлик билан шуғулланишга бўлган конституциявий ҳуқуқи консепцияси тушунчаси бу ҳуқуққа оид хусусиятларни умумлаштириш орқали ҳуқуқий жиҳатдан шарҳлаб берилган. Асосий эътибор қаратилиши лозим бўлган масала сифатида бугунги кунда ушбу ҳуқуқнинг ижтимоий ҳаётнинг қайси субъектлари томонидан амалга оширилиши, унинг ўзига хос хусусиятлари ва фундаментал асослари баён этилган. Калит сўзлар: тадбиркор тушунчаси, хусусий мулк, тадбиркорлик билан шуғулланиш ҳуқуқи, миллий қонунчилик, иқтисодий фаолият, миллийлаштириш, шахс ҳуқуқ ва эркинликлари, конституциявий ҳуқуқ, фуқаролик муносабатлари, қонунчиликни такомиллаштириш.. Кириш Ўзбекистон Республикасинингянги конституциясида бир қатор нормалар таркибий жиҳатдан инсон ҳуқуқларини кафолатлашга қаратилган элементларга асосланган бўлиб, улар орасида энг муҳими 463 жамиятдафуқароларнинг иқтисодий фаолият эркинлигини таъминлаш тамойилларига тегишли. Ўз навбатида, фуқаролар иқтисодий фаолияти асосларининг ҳуқуқий табиати, ривожланиш жараёни, ифодаланиш усуллари, тартибга солиш хусусиятлари ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий тартибга солишнинг муҳим объектлари ҳисобланади. Буларнинг барчаси замонавий ҳуқуқшунсолик фанларида иқтисодий фаолият эркинлиги муаммосини Ўзбекистон Республикасиқонунчилик тизминининг алоҳида принципи сифатида ўрганишни долзарб масалага айлантиради. Мамлакатимизда фуқаролар ўртасида тадбиркорлик билан шуғулланиш кўрсаткичларининг ўсиб бориши, кичик бизнес ва хусусий мулк муносабатларининг изчил ва жадал ривожланиши, бу соҳада инсон ҳуқуқларининг кафолатлари масаласи мазкур соҳани тартибга солувчи қонунчилик асосларини янада такомиллаштириш ва буни амалга оширишнинг концепциявий асосларини ишлаб чиқиш, истиқболларини белгилаш каби вазифаларни амалга оширишни тақозо қилади. Фуқаролар ўртасида тадбиркорлик билан шуғулланишни ривожлантириш, ишбилармонлик муҳитини яхшилаш, бу фаолият билан шуғулланишни ҳуқуқий химоялаш мамлакатимизда олиб борилаётган ислоҳотларнинг энг асосий йўналишларидан бири ҳисобланади. Материал ва методлар Тадқиқотда инсон ва фуқароларнинг тадбиркорлик билан шуғулланиш ҳуқуқининг тушунчаси ва моҳиятини очиб беришда миллий қонунчилик тизими ҳужжатларидан кенг фойдаланилди ҳамда тарихийлик, қиёсий-ҳуқуқий усул, таҳлил, синтез, умумлаштириш каби методлар қўлланилди. Тадқиқот натижалари Ўзбекистон ҳудудида тадбиркорлик фаолиятининг вужудга келишида, минтақанинг иқтисодий географиясида ўз ифодасини 464 топган бозор муносабатларининг эволюцияси муҳим роль ўйнаган. Бошқача қилиб айтганда, бунга минтақада ишлаб чиқариш кучларининг жойлашуви билан тарихан ўзаро, узвий боғлиқ ҳолдаги, турли даврларда шаклланиб келган иқтисодий географияси асос бўлган. Асосий манба бўлиб “Осиё ишлаб чиқариш усули”, яъни дехқончиликда моддий бойлик яратишда ерларни суғоришга бевосита боғлиқлиги мухим роль ўйнаган. Бинобарин, бу шарт - бозор муносабатларининг ривожланишида ва тадбиркорлик фаолиятининг “келиб чиқиши”да ва турли даврларда иқтисодий манбаларнинг заминларидан бири бўлиб ҳизмат қилган. Бу албатта, катта аҳамиятга моликдир. Бошқача сўзлар билан айтганда, айнан шу шароитда, ишлаб чиқариш кучларининг ўсиши, ишлаб чиқариш муносабатларининг ривожланиши билан, ўзаро равишда домий таъсирда бўлиб келган. Айнан шу заминда, тадбиркорлик “куртак” формасидан пишиб етилган фаолият кўриниши даражасигача етган ва социал-иқтисодий тараққиётни таъминловчи етакчи кучига айланган. Бинобарин, Ўзбекистон иқтисодиётида ҳозирги даврдаги тадбиркорлик фаолиятининг қарор топиши - бу узоқ даврлардан буён давом этиб келган социал-иқтисодий муносабатлар ривожланиши эволюциясининг натижасидир.[1] Инсонларнинг тадбиркорлик билан шуғулланишни бошлаши узоқ тарихий жараённи қамраб олса-да, унинг ҳозирги замон тушунчаси XVIII асрда пайдо бўлган ва кўпинча “мулкдор” ибораси билан бир маънода тушунилган. Ҳозирги замон ғарб адабиётларида ҳам тадбиркорликка фойда олиш мақсадини кўзлаб хўжалик юритиш санъати, иқтисодий ва ташкилий ижодкорлик, ташаббуснинг эркин намоён бўлиши, новаторлик, хавф-хатарга нисбатан тайёр бўлиш ва шу каби кўп қиррали томонлари билан қаралади.[2] Тадбиркорлик билан шуғулланиш ҳуқуқи тушунчасининг 465 мазмун-моҳияти унинг қуйидаги ўзаро боғлиқ хусусиятларини англаш орқали тушунилади. 1. Тадбиркор фойда олиш мақсадида товар(ёки хизмат) ишлаб чиқаришнинг ягона жараёнида ер, сув, капитал ва меҳнат ресурсларини бирлаштириш ташаббусини олади. Шу билан бирга тадбиркор бир вақтда ишлаб чиқаришнинг ҳаракатлантирувчи кучи ва ишлаб чиқаришни амалга ошириш учун бошқа руесурсларни бир жойда уйғунлаштирувчи ташаббускор ҳисобланади. 2. Тадбиркор бизнес юритиш,