Танец слов: омонимы в узбекском искусстве

Аннотация

This article explores the use of homonyms in Uzbek art. Homonyms are words that sound the same but have different meanings. They play an important role in Uzbek art, providing an opportunity to create unique poetic images and play with sound. This article ponders and examines various examples of the use of homonyms in Uzbek art, and examines in detail their influence on the aesthetic value and creative expression of Uzbek culture. Key words: Uzbek art, homonyms, sound, meaning, poetic images, aesthetic value, creative expression. Ўзбек халқининг қадимги маданияти, қадриятларини ўзида мужассам этган Ғ. Ғуломнинг ҳаммага севиб ўқийдиган “Шум бола” асари ҳисобланади. Бу асарда ҳам шубҳасиз омонимик қаторлар қўлланилган. Лекин таржимон ўз таржимаси орқали лингвомаданиятни акс эттирган омонимик сўзни семантик маъноси тўғри танланмаганлиги сабаб таржима хато бажарилган. Мисол учун: АСЛИЯТ ТАРЖИМОН МУАЛЛИФ ТАРЖИМАСИ “Ноилож қолдим, тухумни қалпоқчамга солиб қўйиб олдим-да, I was sitting in a silence by ошхонага кирдим. Онам “I was silent and began to hearing, near to uchak, мени тергай бошлади. turn on the stove”.* then started to make a Мен жимгина қулоқ солиб, fire. ўчоқнинг ёнига чўққайиб, ўт қалаштира бошладим”. Мисолдан кўришимиз мумкинки, ўзбек тилидаги “ўт” омонимик қатори ўт – олов (ўт ёқмоқ, ўт қаламоқ ва ҳ.к.), ўт – ёввойи ўт (алаф); ўт 1 2 3 – жигардан ажралиб чиқувчи сарғиш-яшил рангли аччиқ суюқлик каби семантик маъноларга эга. Бу мисолда ўзбек миллатига хос бўлган сўз “ўчоқ” сўзи қўлланган. Бу сўз ўт қалаштириш маъноси билан уйғунлашиб кетган. * И.Тўхтасинов. У.Юлдошев таржимаси 683 “Arab tili globallashuv davrida: innovatsion yondoshuvlar va o‘qitish metodikasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman Яна бир мисолни таҳлилга тортсак, ўзбек шоираси Зулфиянинг “Баҳор келди сени сўроқлаб” шеърининг таржимасида “ёш” ва “соз” омонимлари нотўғри таржима қилинганини кузатиш мумкин: ТАРЖИМА АСЛИЯТ (расмий онлайн кутубхона МУАЛЛИФ ТАРЖИМАСИ сайтидан олинди) Мана қимматлигим, яна Here, my dear, spring is Oh my dear, spring has come баҳор келиб, coming again, again, Сени излаб юрди, кезди He was looking for you, he He was searching for you in сарсари. was wandering around. great pain. Қишнинг ёқасидан тутиб He grabbed you by the collar And he asked you from сўради сени, and asked you, wintertime, Ул ҳам ёш тўкди-ю, He too was young, and he So shed tears like rain and чекинди нари. withdrew. felt it in vain. ТАРЖИМА АСЛИЯТ (расмий онлайн кутубхона МУАЛЛИФ ТАРЖИМАСИ сайтидан олинди) Even my heart feels the Ҳижронинг қалбимда, severance, with my own song созинг қўлимда, Hijra is in my heart, your I compliment my life that Ҳаётни куйлайман, word is in my hand, releases the pain чекинар алам, I sing life, the pain of retreat. Even my dreams fly with your Тунлар тушимдасан, You dream at night, I resemblance overnight and кундуз ёдимда, remember the day, morning, Мен ҳаёт эканман, ҳаётсан As long as I live, so do you! I still alive that you are the сен ҳам! life! Шеърда қўлланган иккита омонимик қаторни Ўзбек тили изоҳли луғатида қуйидаги семантик майдонга эга: (луғатдан аслидай олинди) Ёш I – Қаттиқ оғриқ, қайғу ёки кучли севинч-шодлик ва ш.к. натижасида ёш безларидан ажралиб чиқадиган тиниқ шўр суюқлик. Ёш II – туғилган вақтдан бошлаб яшаб ўтказилган йиллар жами; умр узоқлиги. Соз I – розилик, рахсат, келишув, мослик, мувофиқлик. Соз II – тор, мусиқа асбоби. Соз III – қамиш, қамишзор. Таржимон шеърнинг биринчи парчасидаги “ёш” омонимик қаторининг биринчи омоним маъноси таржимада қўлланиши ўрнига, иккинчи омонимни олган. Кейинги қисмида эса “соз” омонимик қаторининг иккинчи маъноси таржимага олиниши керак эди, таржимада эса “сўз” дея таржима этилган. Кўриб турганингиздай ўзбек тили сўзларида ҳам бир ҳарф орқали бутун бир маъно ўзгариши мавжуд. Айтиш жоизки, асарлардаги ёки матндаги омонимик сўзларни тушуниш жиддий тўсиқ эмас, чунки сўз маълум бир контекстда ишлатилса, 684 “Arab tili globallashuv davrida: innovatsion yondoshuvlar va o‘qitish metodikasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman унинг маъноси атрофдаги сўзларнинг маъноси билан осонгина аниқланади, яъни бунда таржимон тадқиқотимиз жараёнида илмий асосланган “контекстуал ассоциатив таржима” усулидан фойдалангани маъқул. Бундан ташқари, омонимия ҳодисасинин бадиий асарларда қўлланиши маълум даражада ижобий рол ўйнайди, хусусан, сўзларнинг стилистик таъсирини янада оширишга имкон беради. Асарлар таржимасида таржимон маҳоратини сўз танлаш ҳам кўрсатади. Бу асосан синоним ва омонимларни тўғри танлашдир. Омонимлар функционал вазифаларига кўра турли нутқий вазиятларда ҳар хил вазифаларни бажаради. Бунинг учун уларнинг реаллашувини аниқлаш фақат бадиий матн орқали амалга оширилади. Айрим таржимонлар асл нусхадаги сўзни таржима тилидаги эквиваленти билан алмаштириб қўядилар. Контекст мазмунига эътибор қилмаган ҳолда уни луғатда учраган дастлабки таржимаси билан бериб қўя қоладилар. Натижада омоним сўзнинг керакли маъноси қолдирилиб, унинг ўрнига бошқа маъноси