Теоретический подход к этимологии языковых единиц, связанных с лаской-уменьшительными словами

Аннотация

This article deeply illuminates the language units of careful and depression and their etymology. The places and types of their use were also evidenced with a few examples. Эркалаш бу ҳар бир тилнинг ўзига хос воситалари, шакл–усуллари орқали одамларга, жониворларга, табиатга, нарса-ҳодисаларга нисбатан меҳрибонлик, муҳаббат, майинлик, назокат, нафис меҳр билан суйиш, меҳр- шафқат кўрсатиш, ҳамдардлик, ҳамфикрлик ва бошқа муносабатларни ифодалайди. Мазкур мақоланинг асосий мақсади тадқиқ этилаётган тилларда эркалашни ифодаловчи сўзларнинг этимологик хусусиятларини ўрганишдир. Ф. Де Соссюр ташқи ва ички лингвистикани қарама-қарши қўяди. Унингча, ташқи ва ички тилшунослик тилнинг халқ тарихи, географик жойлашиши билан боғлаб текширилиши лозимдир [3, 90-91]. Тилларнинг ички ривожланиши ички ва ташқи қонуниятларга бўйсунади, яъни ўзаро ҳамкорлик жараёнида тиллар тараққиёти ички қонунлар таъсирида эмас, балки ташқи таъсирига кўпроқ боғлиқ бўлади. Мамлакатлараро алоқаларнинг ривожланишини мазкур мамлакатларда яшовчи ҳалқ ва элатнинг маданиятини бир-бирига яқинлашувига шарт- шароитлар яратиб беради. Тиллар ҳам бир-бирига таъсир кўрсатиб бойиб боради; бундай ҳамкорлик тилларнинг ички ривожланишига ҳам сабаб 644 “Arab tili globallashuv davrida: innovatsion yondoshuvlar va o‘qitish metodikasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman бўлади [1, 157]. Тилни ижтимоий жиҳатдан ўрганишда унинг тарихий босқичларининг турли даврларда ривожланиши нуқтаи назаридан ҳам тахлил этиш мақсадга мувофиқ бўлади. Ҳозирги кунда тилшунослик соҳасида кўпгина илмий тадқиқотлар олиб борилиб, унинг етарлича очиб берилмаган қирраларини тадқиқ этиш ривожланиб бормоқда. Эркалаш мавзуси ҳам шу каби тилшуносликнинг ечим талаб қилувчи масалаларидан биридир. Мазкур мавзу бўйича кўпгина олимлар тадқиқот олиб борганлар (Х. Самигова, У. Турсунов, А. Мухторов, Х. Абдурахмонов, Н. Асқарова, А.М. Хамроев, Э. Қиличев ва бошқалар). Лекин, инглиз ва ўзбек тилларида эркалашни ифодаловчи сўзларнинг этимологик хусусиятларининг таҳлилига бағишланган илмий тадқиқот мавжуд эмас. Эркалаш атамасига тилшунос олимлар турлича изоҳлаганлар. Инглиз ва ўзбек халқларининг тарихи ҳамда чегарадош халқларнинг уларнинг тилига таъсири ўз навбатида эркалашни ифода этилишида ҳам аҳамият касб этиши аниқланди. Шу фикрга кўра, эркалаш маъносини ифода этувчи сўзлар қуйидагича гуруҳланди: четдан ўзлаштирилган сўз ва аффикслар орқали ясалган ҳамда тарихийлик жиҳатларга доир эркалаш маъносини ифода этувчи сўзлар. Инглиз тилига замон тақозоси билан испан, итальян, француз, иврит ва рус тилларидан ўзлаштирилган суффикслар иштирокидаги сўзлар кўпчиликни ташкил қилади. Масалан, испан тилидан -о (kidd-o, buddy-o, daddy-o, boy-o) каби, итальян тилидан -ola, -ino, -arino, -erino каби, француз тилидан -ese, -ois, -ais, -ville кабилар, испан америка вариантлари, яъни -aro, -eroo, roo, -oo ( nigerro, sleeperro) кўринишлар ҳамда иврит ва рус тилларидан ўзлашган -ink (beachnik, bootnik, autabeatnik) cуффикслари инглиз тили сўзларига қўшилиб ифода этилади [2, 85-87]. Тадқиқотимиз натижалари айнан четдан ўзлаштирилган сўзлар ва суффикслар ўрганилаётган тилларда эркалаш маъносини ҳосил бўлишида ўз таъсирини кўрсатганлигини кўрсатди. Масалан, Вебстер изоҳли луғатининг маълумот беришича [7], инглиз тилига француз тилидан minion, beau, belle, испан тилидан cabalerro, итальян тилидан nympth, courtesan, muggle, cicibeo, charlatan, Inamorato, inamorata, араб тилидан эса peri, sheik каби эркалаш маъносини ифода этувчи cўзлар кириб келганлигини кўрсатади. Мисоллар келтириб ўтамиз: “You,” he informs her softly, “are whatever I say you are. You’re mine Sweetheart, you better start getting used to that.” “No…” she whispers in protest, but she stops struggling against him. “If I say so, then you’re my minion. You could be my mistress, or my acolyte.” [8]. Ўзбек тилида эса араб, форс-тожик ва рус тилларидан кириб келган эркалаш маъносини ифода этувчи сўз ва ибораларни ҳам шу ўринда кузатиш мумкин. Масалан, ўзбек тилининг изоҳли луғатидан олинган маълумотга кўра, ўзбек тилига форс-тожик тилидан гуландом, гулбадан, девона, дилбар, жигар, жонивор, нигор, маҳлиқо, парирўй, араб тилидан эса маҳбуба, махбуб, 645 “Arab tili globallashuv davrida: innovatsion yondoshuvlar va o‘qitish metodikasi” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy anjuman офатижон, фаришта, хумор, жавҳар, муҳаббат, жинни, маъшуқа, ҳабиб каби сўзлар ўзлашгандир. Рус тилидан эса -ишка, -чик, -ка эркалаш ва кичрайтириш аффикслари ўзбек сўзлари ва атоқли исмларига қўшилган ҳолда нутқда эркалашни ифодаланишини ҳам учратамиз. Масалан: Асалишка, асалчик, асалка, Хайришка, Бобурчик, пончик, Наргизка ва бошқалар шулар жумласидандир. Э. Қиличев бу борада шундай дейди: “Ўзбек тилида, айниқса, ёшлар нутқида баъзан эркалашнинг русча шакллари учрайди: Назарчик (Назар), Лолячка (Лола), Адик (Адиба) каби. Айрим русча шакллар эркалаш шакллари билан синоним тарзда ҳам ишлатилмоқда: Дедилар бир йиғинда, керакмас ҳеч хон демоқ, Хайрихоннинг ўрнига Хайричкаси яхшироқ [5, 21].