ВОЗЬМИТЕ НА СЕБЯ ОТВЕТСТВЕННОСТЬ В СТУДЕНЧЕСКОЙ ЖИЗНИ

Аннотация

The empirical results of the level of general responsibility in highlighting the gender characteristics of students' responsibility for educational activities have been researched. Key words: responsibility, reflexive, regulatory, dynamism, cognitive, reflexivity. ВОЗЬМИТЕ НА СЕБЯ ОТВЕТСТВЕННОСТЬ В СТУДЕНЧЕСКОЙ ЖИЗНИ Аннатация. Исследованы эмпирические результаты уровня общей ответственности при выделении гендерных особенностей ответственности студентов за учебную деятельность. Ключевые слова: ответственность, рефлексивная, регулятивная, динамичность, когнитивная, рефлексивность. Инсон ҳаётида ривожланиб шаклланишида унда бир қанча фаолиятлар муҳим вазифани бажаради булар ичидаа ўқув фаолияти жуда катта аҳамиятга эга, Меҳнат жараё- нида ҳам ўзидан катталар билан бирга ишлаганида ва катталарнинг талабага бераётган баҳоси ва билдираётган муносабати улардаги иродавий сифатларни тарбиялайди. Бундай сифатларнинг бири бу масъулият ҳисобланади, биз тадқиқотимизда масъулият даражаларини аниқлашга ҳаракат қилдик. Тадқиқотимизда талабаларнинг ўқув фаолиятига бўлган масъулиятининг гендер хусусиятларини ёритишда умумий масъулиятнинг даражасини аниқлашга эътибор қаратилди. Чунки, масъулиятни ўрганишга доир илмий манбаларда уни алоҳида жабҳада ёки тизимли ўрганиш мумкинлиги ҳамда масъулиятнинг алоҳида томонларини тадқиқ этиш бир қатор йўналишларни ўз ичида қамраб олиши мумкинлиги қайд этилади: Шунга кўра, қуйидаги йўналишлар: эркинлик билан масъулиятнинг ўзаро муносабатлари; социал ва шахсий масъулият; масъулиятнинг ахлоқий категория эканлиги; шахс масъулиятидаги ички ва ташқи муносабатлар; масъулиятнинг ҳаракат эканлиги ва бошқалар инобатга олинди. Бу ўз навбатида масъулиятни тизимли таҳлил қилиш ва уни изоҳлаш бир қатор хусусиятлар мажмуининг ўзаро таъсирини таҳлил қилишни ва масъулиятнинг сифатини тизимли таҳлилини тақозо этади. Биз тадқиқотимизнинг характеристикасидан келиб чиққан ҳолда масъулиятнинг ўқув фаолиятида намоён бўлишининг ижтимоий-психологик табиатини ёритишга ҳаракат қилдик. Бунинг учун биз биринчи навбатда ўқув фаолияти жараёнида намоён бўлишни характерловчи масъулиятнинг индивидуал томонларини акс эттирувчи хусусиятлари устида олиб борилган тажриба-синовга мурожаат қиламиз. Бунда биз 1 03 8 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ талабалардаги масъулиятни тадқиқ этишнинг дастлабки поғонасида мазкур шахснинг характерологик хусусиятларида мужассамлашган сифатининг индивидуал ва ижтимоий табиатини бир-бирига боғлиқ ҳолда изоҳлашга асосланамиз. Масалан, Т.Н. Сидоров (1987) томонидан социал масъулиятнинг структураси ўзида когнитив, мотивацион ва хулқий жабҳаларни бирлаштиргани сингари, индивидуал фаолиятида ҳам худди ушбу жиҳатларни намоён этиши табиийдир. Бу эса тадқиқот натижаларининг масъулиятни изоҳлашда индивидуал ва социал жиҳатдан ўзаро алоқадорликда кўриб чиқиш мумкинлиги имкониятини беради. Тадқиқотда тажрибани амалга ошириш ва унинг натижалари таҳлилини масъулиятни баҳолашнинг тизимли тузилишига таянган ҳолда амалга оширдик ва талабаларнинг ўқув фаолиятидаги масъулият намоён бўлишини тадқиқ этишда А.И. Крупнов томонидан шакллантирилган «Масъулият» тестидан фойдаландик. Мазкур методика таркибида масъулият структурасининг когнитив, мотивацион ва хулқий жиҳатларини акс эттирувчи баҳолаш шкалалари мавжуд. Тажрибадан олинган натижаларга математик-статистик ишлов берилишда респондентларнинг жавоблари бир қатор мезонлар асосида, яъни, умумий, гендер, таълим босқичлари ҳамда тадқиқот методикалари ўртасидаги ўзаро алоқадорликка таяниб иш тутилди. Қўйида биз талабаларнинг ўқув фаолиятидаги масъулиятини тадқиқ этиш тажриба ишларининг дастлабки натижалари шарҳини амалга оширамиз. Талабаларнинг ўқув фаолиятидаги масъулиятини баҳолашда тестнинг мазмуний тузилмасини ташкил этувчи динамиклик, мотивацион, когнитив, рефлексив, эмоционал, регуляторлик жабҳаларига таянилади ва уларнинг ҳар бири икки қарама-қарши қутбли шкалаларни ўзида мужассамлаштирган. Масалан, масъулиятнинг динамиклик жабҳасида эрглик ва аэрглик параметрлари орқали таҳлил қилинади. Олинган натижаларга кўра, эрглик субъектнинг масъулиятини ўзи томондан ҳеч қандай ортиқча назоратсиз, мустақил бажаришга хайрихоҳлигини ифодаласа, аэрглик эса субъектни фаолиятга нисбатан фаолсизлигини, мураккаб ва қийин вазифалар юклатилганда ўзига масъулиятни олмаслиги, таъсирларга нисбатан беқарорлилигини ифодалайди. Эмоционаллик жабҳаси эса субъектнинг масъулият туйғусининг эмоционал омилларини ифодалашда олдида турган вазифалар ва масъулиятга нисбатан ғамхўрлик, хавотирланиш, қўрқув ва азобланиш хусусиятларини ифода этади. Масъулиятнинг эмоционал жабҳасини стениклик ва астениклик параметрлари баҳолайди. Стениклик масъулиятли вазифаларни бажаришнинг ижобий эмоционал томонларини, астениклик эса масъулиятли вазифаларни бажаришдаги муваффақиятсизликларда салбий эмоцияларни намоён бўлишини баҳолайди. Регуляторлик жабҳаси шахснинг юклатилган вазифаларни бажаришидаги назоратнинг ша