O'SIMLIKLARNING PATOGENLAR VA FITOFAGLARDAN HIMOYALANISHI Rajabboyeva Shahlo Sayfulloyeva Sabina Navoiy innovatsiyalar Universititeti Biologiya talim yonalishi 2-kurs talabasi

Аннотация

В данной статье рассматриваются процессы, такие как устойчивость растений к болезням, специфический иммунитет видов, сверхчувствительные процессы у растений, а также системный иммунитет, образуемый у растений. Существуют множество адаптаций для защиты растений от различных болезней и вредителей. Например, кутикулы и перидермисы помогают защищать от определенных бактерий и грибов, в то время как шипы и жгучие волокна являются процессами, которые помогают защищать от животных. Ключевое слово: различные растения, вызывающие болезни: вирусы, https://scientific-jl.com/new 22 00 Volume–83_Issue-1_August-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS бактерии, грибы, иммунитет, относительная устойчивость, абсолютная устойчивость O'simliklarda kasalliklarni viruslar, bakteriyalar. zamburug'lar, parazitlar keltirib chiqaradi. Shuningdek, o'simliklar gammoz, xloroz kasalligi bilan ham zararlanadi. Gammoz kasalligida o'simlikning ichki toqimasi-post parenximasi eriydi va tashqariga oqib chiqadi. Ushbu kasallikni bilish uchun xojayin-osimlik mevasi va parazit ortasidagi munosabatni bilish zarur. O'simlikning kasallanishi bir qancha bosqichlardan iborat. Bulardan biz quyidagilarni aytib otishimiz mumkin: 1-bosqich. O'simlik ajratgan shirali muhitda sporaning osishi (infektsion tomchi). Bunda spora osimtasi ozining sorgishi (apressor) bilan o simlik yuzasiga yopishadi. 2-bosqich. Spora giflarining o'sishi osimlikni ichki toqimasiga otishi. 3-bosqich. Bunda infeksion gif bilan o'simlikning sitoplazmasi orasidagi fiziologik ozaro tasir sodir boladi va kim kuchli bolsa, u galaba qiladi. Chidamsiz formalarda dastlab ular tinch yashaganday korinadi, ammo sporalar doimiy ravishda osadi, va ularning giflari hujayralarda gaustorlar (sorgishlar) hosil qiladi. Mana shu sorgishlar yordamida oz mitseliyini oziqlantirib osimlikni holdan toydiradi. Ushbu davr parazitning spora hosil qilishi fazasiga togri keladi. Buning natijasida osimlik qorayadi va kopincha nobud boladi.Chidamli osimliklarda. Masalan, bedada, parazit bilan xojayin ortasida antogonizm paydo boladi. Zamburug gifi hujayra kirgandan keyin protoplast qorayadi va nobud boladi hamda nekroz yuz berib (hujayra oladi) butun hujayrani qamrab oladi. Bunda giflar ham nobud boladi va infeksiya boshqa hujayralarga tarqalmaydi. Chidamli o simlik organizmlarida fermentlardan peroksidaza yuqori faollikka ega boladi. Bu ferment parazitning gidrolazalarini tormozlaydi va fenolni xinongacha oksidlaydi. Xinon esa parazitga substrat bolmasdan, balki tosiq bo'lib xizmat qiladi va zararlangan toqimani tiklashi ham mumkin.Immunitet bu osimliklami turli xil kasalliklarga chidamliligidir. O'simliklarda ikki xil immunitet kuzatiiadi. 1. Mutloq chidamlilik. Bu holatga misol qilib bugdoyda yuzaga keladigan sulining qora kuya changiga nisbatan chidamlilikni korsatish mumkin. 2. Nisbiy chidamlilik. Bu tashqi muhit sharoitiga qarab osimliklarning nisbatan zararlanishi. Fiziologik chidamlilik: o'simliklarda chidamlilikni taminlovchi fiziologik korsatgichlarga, ogizcha harakati, fermentlar faolligi, ekzoosmos va boshqalar kiradi. Fiziologik chidamlilik, Shuningdek, kislotalik va shiraning osmotik bosimi bilan ham belgiianadi. Kimyoviy chidamlilik. Toqimalarda osimliklarga xos kimyoviy moddalar— alkaloid, glikozid, fenolli birikmalar hosil bo'ladi va aynan ular osimliklarni kasallikka chidamliligini oshiradi. Kimyoviy chidamlilik-toqimalarda har xil moddalami toplanishi bilan ham xarakterlanadi. https://scientific-jl.com/new 22 11 Volume–83_Issue-1_August-2025 JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS Anatomo-morfologik chidamlilik-to 'qimalar strukturasining zichligi ortadi, yani hujayra qobig'ining qalinligi ortib hujayra oralig'i kichiklashadi.Kasalliklarga qarshi kurashda maxsus kimyoviy preparatlar-fungitsidlar qo'llaniladi. Turlarga xos immunitet birinchi bor N.I.Vavilov tomonidan fanga kiritilgan. Turlarga xos immunitetning manosi shundaki, osimliklaming har bir turi aksariyat kopchilik patogenlarga nisbatan chidamlilik xususiyatiga egadir. Ammo patogen-zaharlov- chilaming ayrimlari evolutsiya davomida osimliklardagi mavjud immunitetga qarshi, yani ushbu osimlikni zaharlashi mumkin bo'lgan xossalarini egallagan. Shuni aytib otish lozimki, xuddi odamlar va hayvonlar organizmidagi kabi kopchilik osimliklarda patogenlarga nisbatan «tug'ma immunitet» mavjud. Biz bunga misol qilib hujayra devorlari va o'simlikning tashqi qobiqlarini keltirishimiz mumkin. Chunki, faqatgina ularning zararlanishi patogen-tekinxorlarga yol ochishi mumkin. Shuningdek, osimliklardagi turlarga xos immunitetning yana biri bu ularning patogenlar uchun oziq sifatida yaramasligi yoki ular toqimalari tarkibida patogenlarning muqobil rivojlanishi uchun zarur boʻlgan moddalar, Masalan, sterinlar miqdorining kamligidir. O'simliklar toqimalarida doimiy ravishda patogenlar uchun zaharli hisoblangan toksik birikmalarning turi juda kop. Ammo ularning ayrimlari doimiy ravishda faol shaklda, Masalan, saponinlar, yoki vakuolalarda faol bo'lmagan holatd