ВКЛЮЧЕННЫЕ УПРАЖНЕНИЯ ДЛЯ ВООБРАЖАЕМОГО ФОРМИРОВАНИЯ МУЗЫКАЛЬНОГО СЛУХА

Аннотация

This article describes the included training for the imaginary formation of musical hearing. Key word: music, song, note, reading, quarter, written, oral, class, listener. 1. Namanıń háreketlerin ajıratıw joqarı hám tómen, joqarǵı hám tómengi sesler. Muǵallimniń awızsha tapsırması boyınsha, úsh seslikleriniń hám ses qatarın ózlestiriw, «oyda» eleslew hám keyin ala atqarıw. 2. Notalardıń jazılıwı boyınsha, ses qatarınıń basqıshların ózlestiriw. 3. Awızsha diktantlar («Jumbaqlar») esitkenin atap aytıw, sońınan ritmi hám biyikligi boyınsha durıs atqarıw. 4. Jazba túrindegi diktantlar, esitkenin eleslewge awdarıp hám ses biyikliklerin jazıw, soń jazǵandı durıs atqarıw ritmi boyınsha. 5. Burın tanıs bolgan mısaldı, notaları arqalı biliw. 6. Úsh sesliklerdi hám ses qatarlardı nota jazbası arqalı «izbe-iz» atqarıw. 381 7. Eki sestiń biyikligi arqalı (keń hám tar jaylasıwda) esitip ajıratıw, sońınan bir tonnıń hám yarım tonnıń biyikligin ajıratıw. Berilgen sestiń yarım tonın awızsha tapsırması boyınsha intonaciyalaw. 8. Saz-áspabsız nota boyınsha atqarıw (esitiw eleslewleriniń aktiv qáliplesiwi), bul mısallardı ishinen atqarıw. 9. Kamertonnıń sestine «sazlanıw» hám izlegen sesin tawıp alıw. 10. Úyrenip atırǵan qosıqlardıń tekstlerin hám sonday-aq, taxtadaǵı jazılǵan nota mısalların kóshiriw. 11. Awızsha diktantlar mısallarınıń sheshiliwin dápterlerge jazıwı. 12. Esitiw arqalı major hám minor úsh sesliklerin ajıratıw, sonday-aq, atlas úshseslikleriniń (do major-do minor) nota boyınsha intonaciyalaw. 13. Muzıkanı tıńlaǵanda qosılıp atqarıw. Muzıka oqıtıw processinde, álbette balalardıń estiw qábiletleriniń rawajlanıwına tiykarǵı dıqqattı awdaramız, sebebi muzkanı bizler kóriw arqalı emes, al esitiw arqalı sezip, qabıllaymız. Balalardıń esitiw qábiletiniń múmkinshilikleri hár qıylı boladı, sonlıqtan Muzıkalıq bilim alıw basqıshlarında temanı qamtıp–úlgere almaytuǵın oqıwshılar da boladı. Mısalı, esitiw hám dawıs koordinaciyasına iye emes, ses biyikliklerin sezbeytuǵın, seslerdi atqarıw paytında qızıqsınbaytuǵın h.t.b. Bunday oqıwshılar menen tájiriybe jumısları, sabaqtan keyin qosımsha alıp barıladı. Oqıw jıl dawamındaǵı hár bir sherekke temalar belgilenedi. Sabaqtan sabaqqa ótip mazmunı tereńlesip hám qiyinlasip baradı. Barlıq sherekler arasındaǵı temalar tiykarǵı temaǵa boysınadı. Mısalı: I-klasstıń I-shereginde qosıq, oyın hám marsh Muzıkaları tiykarǵı baylanıwshi tema bolsa, II-sherekte intonaciya haqqında. III-sherekte-Muzıkanıń rawajlanıwı haqqında; IV-sherekte baylanıstırıwshı tema “kompozitor atqarıwshı-tıńlawshı”, yaǵnıy úshlik haqqında boladı. Hár bir istiń nátiyjeli baslanıwı, onıń keyingi rawajlanıw baǵdarına tiykar jaratadı. D.B.Kabalevskiy bul metodlardı jaratıwda tanıqlı “úsh kit” (“tri kita”) usılın tiykar sıpatında qollanadı. Demek, I-III-klass oqıwshılarına, Muzıkanıń tiykarǵı formaların hám janrların usı «úsh kit»- qosıq, oyın, marsh arqalı, yaǵnıy ápiwayı túsiniklerden paydalanadı. Al, orta klasslarında: 4-klasstıń tematıkalıq dúzilisi, birinshi hám yekinshi yarım jıllıǵına bólinedi. Birinshi yarım jıllıǵıniń tiykargi temasi: «Muzıka hám ádebiyat». Yarım jıllıq óz ishinede eki sherekke bólinedi. I-sherekte «Eger ádebiyat bolmasa, Muzıkaǵa ne bolar edi» degen tema belgilengen, al II-sherekte «Egerde Muzıka bolmasa, ádebiyat penen ne bolar edi?». 382 Ekinshi yarım jıllıǵında «Muzıka hám súwretlew óneri» ulıwmalıq tema bolıp esaplanıp, onıń III-shereginde «bizler Muzıkanı kóre alamızba?», IV-shereginde «Bizler jivopisti esite alamızba?» degen temalarǵa tiykarlanıp oqıtıladı. Usı metodtıń tiykarında házirgi ǵárezsizlik jıllarında mekteplerde, Muzıka sabaqları jańa pedagigik, texnologiya boyınsha oqıtılıp barılmaqta hám sabaqlardıń is-rejesi dúzilmekte.