ВЛИЯНИЕ ВНЕСЕНИЯ ЖИДКИХ АЗОТНЫХ УДОБРЕНИЙ НА ХЛОПОК НА КОЛИЧЕСТВА N-P-K, НАКОПЛЕННЫЕ В РАСТЕНИЯХ

Аннотация

Ammonium nitrate fertilizer containing calcium and calcium magnesium (N220 kg/ha) and nitrogen-calcium fertilizer containing zinc and molybdenum (N220kg/ha) R120 K80 kg/ha when used in the background of gray soil conditions can lead to effective accumulation of total nitrogen, phosphorus and potassium in plant organs. has been achieved. Keywords: Cotton, plant, nitrogen, phosphorus, potassium, fertilizers, general mobile forms, soil fertility, copper, zinc, molybdenum, calcium, magnesium. Долзарблиги. Хозирги кунда қишлоқ хўжалигининг маҳсулдорлигини ошириш йил сайин камайиб бораётган экин майдонларини кенгайтириш эвазига эмас, балки ҳосилдорликни кўпайтириш ҳисобига амалга ошириш лозимдир. Шунинг учун бутун дунёда қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини жадаллаштириш йўналиши танланган. 5 73 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ҳозирги кунда замонавий шароитларда , ўғитларни далага олиб бориш ва тупроққа солиш харажатлари доимий ортиши пайтида барча типдаги тупроқ ва қишлоқ хўжалиги экинларида қўлланилиб келинаётган концентрланган маркадаги Азот, фосфор, калийли ўғитларни таркибига микроэлементларни қўшиб таркибини бой қилиб ишлаб чиқаришни кўпайтириш ниҳоятда муҳим аҳамият касб этади. Ўсимликларни озиқланишида микроэлементлар муҳим роль ўйнайди. ўсимлик организмининг нормал ишлаши учун фақат азот, фосфор ва калийнинг бўлиши етарли эмас. Ўсимликларни озиқланишида микроэлементлар муҳим роль ўйнайди. Улар оқсиллар, углеводлар, витаминларни синтезида иштирок этади. Уларни таъсирида фотосинтез яхшиланади, қурғоқчиликка чидамлилиги ортади, касалликлар келтириб чиқарувчиларга қарши иммунитети ортади, натижада буғдойнинг ҳосилдорлиги 6-12% га ортади ва унинг сифати яхшиланади[1-3]. Маълумки тупроқдан маълум миқдор микроэлементлар ўсимликларга ўзлаштирилиши натижасида ёки бошқа сабабларга кўра чиқиб кетади, бугунги кунда уларнинг ўрни тўлдирилмаяпти. Бу эса микроэлементларнинг ўзлаштирилиши мумкин бўлган шаклларининг тўлдириб туришнинг асосий манбаи бўлган ўғитларни тупроққа киритилмаслиги билан боғлиқдир. Шуни таъкидлаш лозимки, айнан микроэлементларни мавжудлиги ва ўсимликлар томонидан ўзлаштирилиши улар томонидан тупроқ энергиясини, сувни, ўғитлардаги ва тупроқдаги озуқа моддалардан самарали фойдаланиш имконини берувчи ферментларни синтез қилади [4]. Ушбу масалаларни ҳал этишда ЎзР ФА Умумий ва ноорганик кимё институти олимлари билан хамкорликда олиб борилаётган тадқиқотнинг мақсади маҳаллий хом ашё ва саноат чиқиндиларини қайта ишлаб таркибида микроэлементи бўлган (мис, руҳ, молибден ва бошқа) янги турдаги оддий ва мураккаб суюқ, гранулали ва суспензиялаштирилган ўғитлар олишнинг рационал технологиясини ишлаб чиқиш ҳамда типик бўз тупроқ шароитида қўлланилганда ғўзани ўсиши ва ривожланишига, ғўза органлари таркибида тўпланган умумий озиқа миқдорларга (N,P,K) таъсирини аниқлашдан иборат. Услублар объекти. Дала тажрибаларини ўтказиш ва фенологик кузатувлар ЎзПИТИ услублари (2008) бўйича олиб борилди. Дала тажрибаларидан олинган тупроқ ва ўсимлик намуналарини агрокимёвий тахлили “Методы агрохимических, агрофизических и микробиологических исследований в поливных хлопковых районах”(1963) ва “Методы агрохимических анализов почв и растений Средней Азии” (1977) усулномалари бўйича аниқланди. Дала тажрибаси ПСУЕАИТИ тажриба участкасини типик бўз тупроқ шароитида ўтказилди. Бу тупроқ қадимдан суғорилиб келинган бўлиб, механик таркиби ўрта кумоқли, ер ости сувлари чуқур(18-20 м) жойлашган. Бўз тупроқнинг дастлабки агрокимёвий тафсилоти бўйича ҳайдов (0-30см) ва остки (30-50см) қатламларида гумус 0,967 ва 0,825% ни ташкил этиб, нитратли азот (1,65 ва 1,51 мг/кг ), ҳаракатчан фосфор (19,1 ва 11,4 мг/кг) ва алмашинувчи калий (150 ва 132 мг/кг) миқдорлари билан кам даражада таъминланганлиги аниқланди. Дала тажрибасида қуйидаги минерал ўғитларни турлари қўлланилди:Гранулланган аммиакли селитра ўғити кальцийли (N-27-%, Ca-2-3%,), аммиакли селитра кальций –магнийли (N-27%, Mg-2-3%). Суюқ азот 5 74 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ кальций ўғитига микроэлементлардан мис (Cu) ва рух(Zn) 1-2 кг/га ва молибден (Mo) 0,5- 1,0 кг/га ғўза экинига тавсия этилган меъёрлар ҳисоби бўйича қўшилган. Фосфорли ўғитларни йиллик меъёрини 60-70% (Р-100кг/га), калийни 50% кузги шудгор олдидан (К- 50кг/га), фосфорли ўғитларни қолган меъёрлари азотли ўғитлар билан биргаликда гуллаш даврида (Р-40кг/га), калий ўғити шоналаш даврида(К-50кг/га) солинди. Азотли ўғитлар 2-марта (5,6 вар.) ғўзани 2-3 чин бар г(N-100кг/га) ва шоналаш (N- 100кг/га) муддатларида ҳамда 2,3,4,7,8 вариантларда 3-марта ғўзани озиқлантириш муддатларида – 2-3 чин барг (N-50 кг/га), шоналаш (N-75кг/га) ва гуллаш (N-75кг/га) даврларида солинди Дала тажрибасида ғўзани Наврўз нави экилди. Тажриба 8 та вариантдан иборат бўлиб, 3 қайтариқда олиб борилди ҳамда бу вариантлар дала шароитида қўйидаги тартибда