СОДЕРЖАНИЕ КАРАКАЛПАКСКИХ НАРОДНЫХ МЕЛОДИЙ

Аннотация

This article presents the largest genre of musical works of the Karakalpaks in terms of the composition structure of one of the types of folk music-melody. It is shown that the content of the melodies is deeply filled with the feelings of the people, their struggle against injustice, and a sense of joy. Key word: music, qwshiq, word, people, melody, history, work of art, creativity, bakhshi, dutor. СОДЕРЖАНИЕ КАРАКАЛПАКСКИХ НАРОДНЫХ МЕЛОДИЙ Аннотация. В этой статье представлен крупнейший жанр музыкальных произведений каракалпаков по составу композиционной структуры один из видов народной музыки-мелодия. Показано, что содержание мелодий глубоко наполнено переживаниями народа, его борьбой против несправедливости, чувством радости. Ключевое слово: музыка, песня, слово, народ, мелодия, история, произведение искусства, творчество, Бахши, дутор. Qaraqalpaqtıń muzıkalıq shıǵarmalarınıń ishinde eń iri janrı kompozistiyalıq qurlısı quramı jaǵınan xalıq muzıkasınıń bir salası -nama. Namalardıń mazmunı xalıqtıń basınan keshirgen qásiretleri, adalatsızlıqqa qarsı gúresine, quwanısh sezimlerine tiykarlanıp tereń tolǵanısı kórsetiledi. Sazlarda (tarixıy, jámiyetlik lirikalıq,) qaraqalpaq xalqınıń basınan keshirgen tarixıy waqıyaları, tuwılıp ósken jerdiń tábiyatı, kúndelikli turmıs táshwishleri, miynetke, ónerge degen kóz-qarasları, sonday-aq sol ónerdiń adamlardań estetikalıq sezimine tásiri súyretlenedi. Nama 318 xalıq ásbapları dombıra, duwtar, ǵobız, sıbızǵıǵa arnap dóretilgen muzıkalıq shıǵarmalar. Qaraqalpaq xalqınıń saz óneri óziniń dástúriy ózgesheliklerine iye, atqarıw ózgesheligine, shertiw usılları menen túrlerine qaray olardı geyde túrlerge bóliwgede boladı. Bular sazendeler arasında tókpe saz hám shertpe saz degen at penen belgili. Bulardıń atlarınan aq kórinip tur, biri qos tiekli jalpılama shertiw menen tógip shertilse, ekinshisi tar boylap barmaq penen shertilip atqarıladı. Bul namalardı tıńlap otırıp erlik-mártlik, jaslıq jiger, jarq-jurq etken almas qılıshlar kóz aldıńa eleslese, jáne birde, tınısh ómir, biazar tábiyat, shiyrin qıyal, qol jetpes armanlar, kúinish- súyinish sezimleri jan júregińdi tolǵandıradı. Tókpe sazlar erlik, mártlik gúreslerdi suwretlese, shertpe sazlar kóbinese lirikalıq, filosofiyalıq oy pikirlerdi sáwlelendiredi. Bir namada shertpe hám tókpe namanıń elementleri bar bolǵan sazları da ushırasadı. Qaraqalpaq xalqınıń namalıq dástúrlerinde, saz ónerinde dúrkin (stiklli) namalarda ayırıqshı orın alǵan. Dúrkin namalar dep bir tema dógereginde toplasıp, bir ataw menen atalatuǵın namalar dizbegin aytamız. Bul sazlardıń tartılıw manerindegi ózgeshelikleri bul usıldıń tosınnanlıq qubılıs emesligin ańlatadı. Mısalı, “Sıy perde” atı menen belgili nama birıńǵay qaǵılıp shertilse, “Láy- láy” naması kóbinese duwtardıń belinen qos ishekti gezek shertiw arqalı orınlanatuǵın namalar. Al “Mıń tumen” naması bolsa, óziniń qaytalap tartılatuǵın buwınlı úlgisi menen ,sulıw súwretlerge tolı tartımlı sezimler ózgeshelenip orınlanadı. Qobız ásbabın qaraqalpaq xalqı kiyeli sanap, onı qúdiretli kúshke iye dep bahalaǵan. Qobız usılı erteden shaman dininiń hám usı din wákilleri- porqanlardıń payda bolıw prostessi menen tıǵız baylanıslı bolıp ǵobız asbabı porqannıń zikir salıw gezinde demewshi arwaqlar menen tillesip otıratuǵın tiykarǵı quralına aylanǵan. Qobız asbabınıń qúdiretine isendiriw ushın porqan onı ot jaǵıw báygisine de qosıp otırǵan. Qobız ertedegi shamanlıq dástúrleri menen qatar jırawlar shıǵarmalarında da úlken orın iyelegen. Qobız namalarına tán qásiyet-tábiyattıń, jan-janıwar, quslardıń dawısına, qasqırdıń ulıwına, aqqıwdıń sınqılına attıń shabısına, ılaqtıń mańırawına eliklew “Ullı Ziban”, “Aytuwar”, “Kelte Ziban”, “Subay” t.b. orın alǵan. Muzıka is júzinde kórkem dóretiwshiliktiń barlıq túrleri menen derlik qatarlasa otırıp, bolmıstıń barlıq ob’ektiv, qubılısların túsinikli hám jeńil súwretlep beredi. Mısalı, ańızǵa aynalǵan, “Nar iydirgen” hám “Qorqıt”, t.b. namalar duwtar yaki ǵobız arqalı shertilip el ǵamın oylap miynet etken er azamatlar tuwralı, xalıq ómirine tiyisli belgili bir tarixıy waqıyalar, ónerdiń kúshi, miynettiń paydası tuwralı aytıladı. Mısalı, “Aqsaq qulan” namasınıń tariyxı qaraqalpaq xalqında mınanday ańızǵa iye. Qáhárli Shınǵıs xanǵa onıń súyikli ulı Joshınıń qayǵılı ólimin hesh bir adam xabarlawǵa batılı barmaydı. Qaralı xabardı jetkizgen adamdı ólim kútip tur. Bul jerde ataqlı jıraw Ket Buǵanıń 319 sheber atqarǵan muzıkası xanǵa ulınıń ólimi tuwralı xabardı jetkeredi. Bul jaman xabardı jetkergen adamnıń awzına qorǵasın quyaman degen xan ámiri saqlanıp qobızdı jazalawǵa buyrıq beredi. Qaraqalpaq xalqınıń tómóndegidey jıraw namaları hám bul namalar jóninde ápsanalar bar. Ullı ziban. Jırawlar jır jırlap tema, tolǵawlar aytqanda jırawlardıń sóz óneriniń kúshi arqalı tıńlawshılardı ózine tartatuǵın jıraw namalarınıń biri túri “Ullı ziban” yaǵnıy til, sóz sheberligi bolıp atalǵan. Tolǵaw. Jırawlardıń aytatuǵın jırınıń az buwınnan ibaratları terme, al kóp buwınlı jırlar tolǵaw