НАРОДНЫЕ ТРАДИЦИИ ОБУЧЕНИЯ МОЛОДЕЖИ ИГРЕ НА МЕЛОДИИ

Аннотация

This article describes the folk traditions of teaching young people to play melodies, as well as the fact that a musical instrument in Karakalpaks is a dutor, this instrument was in almost all houses, learning to play the dutor, playing the heard Tarona, repeating what was heard. Key word: music, qwshiq, melody, people, teacher, parent, work of art, creativity, bakhshi, dutor. НАРОДНЫЕ ТРАДИЦИИ ОБУЧЕНИЯ МОЛОДЕЖИ ИГРЕ НА МЕЛОДИИ Аннотация. В этой статье рассказывается о народных традициях обучения молодых людей игре на мелодии, а также о том, что музыкальный инструмент в каракалпаках-это дутор, этот инструмент был почти во всех домах, обучение игре на дуторе, игра на услышанной Тароне, повторение услышанного. Ключевое слово: музыка, qwshiq, мелодия, народ, учитель, родитель, произведение искусства, творчество, Бахши, дутор. Qaraqalpaq xojalıqlarında balalardı xalıqtıń muzıkalıq mádeniyatına, muzıkalıq ásbaplarda oynawǵa, muzıkalıq dóretiwshilikke úyretiw dástúrlerinde ózgeshelik bar. Mısalı, balalardı jas gezinen baslap muzıkalıq ásbaplardı shertiwge úyretken. Olardıń ustazları ata-anaları hám muzıkalıq sawatlıǵı bar oqıtıwshılar bolǵan. Tiykarǵı muzıkalıq ásbap qaraqalpaqlarda bul- duwtar, bul ásbap derlik barlıq xojalıqlarda bolǵan. Óytkeni qaraqalpaq xalqınıń jan sezimide, jan sherigi de -duwtar bolǵan. 310 Duwtar-xalıq danalıǵı, “góne kóz shejiresi, kópti kórgen qariyanıń kókrek naması” atadan- balaǵa násilden-násilge kózdiń qarashıǵınday saqlanıp jetkerilip beriletuǵın miyras esaplanǵan. Baqsınıń ózi duwtarı menen otırıp, jeke dawıs penen qosıq aytıw yamasa jeke duwtarda nama shertiw qaraqalpaqlardıń muzıkalıq óneriniń tiykarǵı dástúri esaplanǵan. Duwtardıń oynawdı úyretiw, esitken namanı shertiw, esitkenin qaytalaw dástúrleri menen júzege asırılǵan. Sonıń ishinde esitkendi qaytalaw usılı (sluxo-podrajatelnıy metod) balanıń muzıkalıq esitiw qábiletin rawajlandırıwǵa, esitken namanı tez qabıllap qaytadan namaǵa salıp shertiwge, uzaq waqıt esinde saqlawǵa tásirin tiygizedi. Mısalı, ustaz ásbaptı qalay uslawdı, qalay namaǵa keltiriwdi, qolı menen perdelerdi uslawdı, qol menen háreket etiwdi kórsetkennen keyin, bala óz ásbabında ózine tanıs muzıkanı yamasa ustazı úyretken muzıkanı shertedi. Ustaz hám oqıwshı bir-birine qarap háreket qıladı, yamasa biriniń-biri háreketin kórgenindey etip qaytalaydı. Usınday etip izbe-izlikte úyretilgen shınıǵıwlar nátiyjesinde bala tez úyrenip, kórgenlerin este saqlap tez qabıl etedi. Burın balanıń jasına qaray, boyınıń uzın yamasa qısqalıǵına qarap muzıkalıq ásbaptı ata- anaları ózleri jasaǵan yamasa satıp alıp bergen. Jas dáwir ózgesheligine qaray duwtarǵa úyretiw dástúrleride názerde tutılǵan. Kelte namalardı úlkenler de, jaslar da duwtarda sherte beredi. Qaraqalpaq qızlarınıń arasında duwtardı sheber shertiwshiler oǵada kóp. Qaraqalpaqlar haqıqıy muzıkantlar desek qátelespeymiz. Mısalı, baqsı qız Húrliman jasınan baslap saz shertti, birinshi namaların ol óz ákesi Berdaq baqsıdan úyrenedi. Berdaq duwtardı oǵada jaqsı shertken. Ol óziniń jeke ónerin, nama shertiw sırların, atqarıw usılların shákirti Húrlimanǵa kúnde qadaǵalap úyretip saz shertiw qábiletlerin rawajlandırıp otırǵan. Joqarıda aytılǵanlardıń bári xalıq pedagogikasında muzıkalıq ásbaplardı shertiwge úyretiw dástúrleriniń hár túrli, jeke xarakterde bolǵanlıǵın dálilleydi. Muzıkaǵa úyretiw hám tárbiyalawdıń ózgesheligi burınları arnawlı muzıkalıq oqıw orınlarınıń, nota jazbalarınıń joq bolıwına baylanıslı óz betinshe úyreniw qosıqshı- sazendelerden, jırawlardan tálim-tárbiya alıw hám belgili bir óner túrin úyreniw, óz sheberligin rawajlandırıw, jetilistiriw ushın kórgenleri menen esitkenlerin este saqlap qalıw qábiletin rawajlandırıw tiyis bolǵan. Biziń oymızsha bul esitkenin eliklep qaytalaw usılı (sluxo-podrajatelnıy metod) búgingi kúnde eń bir qolaylı kerekli usıl. Sebebi, nota menen shertiw úyreniwshiniń muzıkalıq esitiw qábiletin hár tárepleme jetilistre almaydı, ol tek kóriw qábiletine basımıraq tásir etedi. Al xalıq paydalanǵan bul usıl, kerisinshe úyreniwshiniń muzıkalıq esitiw qábiletin ǵana rawajlandırıp qoymaydı, esitken namanı tez arada qabıllap qayta namaǵa salıp shertiw qábiletin arttıradı. 311