ПИСЬМЕННАЯ КУЛЬТУРА ДРЕВНИХ НАРОДОВ

Аннотация

В данной статье в широком смысле описываются стиль письменности, культура и этапы ее становления и развития, присущие народам древнего мира. Ключевые слова: Греческая письменность, мифология, культурные программы, центральная Азия, рукописи, произведения, исторические факты. Jaqın Shıǵıs ellerinde jazıwdıń payda bolıwı hám tarqalıwı bul jerde jasaǵan xalıqlardıń adamzat civilizaciyasi tariyxındaǵı úlken xizmeti bolıp tabıladı. Erte dáwirlerde Jaqın Shıǵıs xalıqları menen dáslep greklerdiń, soń rimlilerdiń hár tarepleme tıǵız baylanısta jasawı grek, rim mádeniyatınıń qáliplesiwine unamlı tásir jasadı. Egipetliler, finikiyliler, siriyalılar, evreyler h.t.b etnos wákilleri menen uzaq dawam etken baylanıslar nátiyjesinde grek hám rimliler jaqın shıǵıs elleriniń ilimi, mádeniyati ham mifologiyası, egipet miflerindegi til hám jazıwdıń quday tárepinen dóretilgenligi tuwralı ápsanalar menen jaqınnan tanıs boldı. Olar jaqın Shıǵıs elleriniń mifologiyasın, óz qudayları tuwralı ayırım personajlardı ózlestirip aldı. Finikiy alfavitin ózlestirip áyyemgi grek jazıwın qáliplestiriwi de bunıń ayqın dálili bolıp tabıladı. Shumer klinopis jazıwı, Vavilon xat jazıw dástúri Kishi Aziya mámleketlerine keri túrde tarqaladı. Lubiyada ieroglif jazıwı rawajlanadı, batıs semitlerde áyyemgi sillabikalıq jazıw (protosinay, protopalestin, protobibliya) payda boladı. Usı aymaqlarda b.e.sh 1800-1700-jılları Finikiy mámleketinde tek dawıssız seslerdi ańlatatuǵın dáslepki alfavit oylap tabıladı. Finikiy kvazi alfavitinde 40 grafema, yaǵnıy tańba qollanılǵan. Bul alfavit sońın ala kóplegen ellerdiń jazıw sistemasınıń qáliplesiwine tiykar jasadı. Aldınǵı Aziyada aramey jazıwı tiykarında evrey jazıwı hám onıń eki variantı, palmir jazıwı, keyin ala arab jazıwınıń payda bolıwına tiykar jasaǵan nabatei jazıwları payda boldı. Shıǵıs mámleketlerinde aramey jazıwınıń tiykarında Persiyada pehleviy, avesto jazıwları, Indiya hám 5 46 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ oǵan qońsılas mámleketlerde kxaroshti, braxma, devanagari h.t.b. jazıwlar Oraylıq Aziya hám Sibirde xorezmiy, sogdiy, uyǵır, orxon jazıwları payda boldı. Evropa mámleketlerinde b.e.sh IX- VII ásirlerde grek jazıwı qáliplesti. Grek jazıwında dáslepki ret dawıslı seslerdi ańlatıw ushın da tańbalar qabıl etildi. Eski grek jazıwı tiykarında Evropa mámleketleriniń jazıw sisteması payda bola basladı. Adamzat tariyxındaǵı eń áyyemgi jazıw biziń eramızǵa shekemgi 4000 jilları Egipette piktografiyalıq jazıwlar túrinde payda boldı. Biziń eramizǵa shekemgi 2800-2700-jılları Shumer jazıwı qáliplesti. Bul eki jazıw sisteması Kishi ham Oraylıq Aziyada basqa xalıqlardıń jazıwınıń payda bolıwı hám rawajlanıwına túrtki boldı. Jazıwdıń payda bolıwı hám tarqalıwı jazıwdı úyreniwge bolǵan talaptı kúsheytti. Solay etip, Egipet, Shumer, Vavilon mámleketlerinde xatkerler tayarlaytuǵın mektepler payda bola basladı. Tariyxshılardıń Bergen maǵlıwmatlarına qaraǵanda, b.e.sh 2700-jılları Vavilonda xatkerler tayarlaw joqarı dárejede bolǵanlıǵın kórsetedi, onda Mesopotamiya (eki darya aralıǵı) mámleketleriniń basqariw-xojalıq, diniy-mádeniy hám diplomatiyalıq islerinde qollanılǵan shumer jazıwın akkadlarǵa úyretiw boyınsha alıp barılǵan isler boyınsha derekler ushırasadı. Xatkerler tayarlaytuǵın bunday mekteplerde oqıw maqsetlerinde kop sanlı tekstler, bir tilli ham kóp tilli sózlikler kiritilgen. Qıtay jazıwı. Qıtay grammatikalıq táliymatı ieroglif jazıw dástúrine baylanıslı payda boldı. Qıtay grammatikalıq dástúriniń ózine tán ózgesheliklerin túsiniw ushın qıtay ieroglif jazıwınıń payda bolıw qáliplesiw ózgesheliklerine dıqqat awdarıw talap etiledi. Qıtayda eski dáwirlerde tús jorıw boyınsha súyeklergc jazılǵan jazıwlar biziń eramizǵa shekemgi XV ásirlerde payda bolǵan. Sol waqıtlar 22 ásirde aq, legendaǵa aylanǵan Shan patshalıǵında, sonday-aq In qáwimleri rawajlanǵan jazıw sistemasına iye bolganlıǵı tuwralı maǵlıwmatlar ushırasadı. Qıtay tilindegi sózlerdiń tiykarınan bir buwınlı bolıp keliwi ham qıtay xalqınıń ózine tán bolǵan tariyxi ideografiyalıq jazıwdıń payda bolıwı hám keń túrde tarqalıwına jaǵday jaratıp berdi. Biziń eramızǵa shekemgi VIII ásirde Chjau dáwirinde Syuan Vannıń imperatorlıǵı waqtında qıtay jazıwın qaliplestiriwdiń dáslepki reforması ótkerildi. Bul reformanıń maqseti — bronza hám taslarǵa jazıwǵa beyimlestirilgen standart tańbalardı qáliplestiriw hám jazıw ámeliyatında hár qıylılıqtı saplastırıw boldı. Sonlıqtan da bul jazıw dástúriniń ati czinshiven yaǵnıy metall hám taslar ushın tańbalar dep ataldı. Biziń eramizǵa shekemgi III ásirde Chjango (urısıwshı patshalıqlar) dáwiri tamamlanǵannan soń altı provinciyanıń birlesiwi nátiyjesinde birden bir mámleketlik dúzim payda boldı hám mámleket kóleminde tańbalardı unifikaciya qılıw jazıwdı qáliplestiriw zárúrligi tuwıldı. Bul imperator Cin Shi-Xuan tárepinen ótkerilgen eki reformada óziniń sáwleleniwin taptı, Birinshisi onıń basqarıwınıń dáslepki jıllar