СЦЕНИЧЕСКАЯ И КИНОМУЗЫКА В ТВОРЧЕСТВЕ ДЖАМИЛЯ ЧАРШЕМОВА

Аннотация

This article describes the stage genres and film music, their emergence and development in world music and in Uzbekistan. In addition, the article will highlight the works of the young and talented Karakalpak composer Jamil Charshemov, written in the genre of stage and film music. Basic phrases: stage, movie, music, performance, musical drama, doc movie. СЦЕНИЧЕСКАЯ И КИНОМУЗЫКА В ТВОРЧЕСТВЕ ДЖАМИЛЯ ЧАРШЕМОВА Аннотация. В этой статье рассказывается о сценических жанрах и киномузыке, их возникновении и развитии в мировой музыке и в Узбекистане. Кроме того, в статье будут освещены произведения молодого и талантливого Каракалпакского композитора Джамиля Чаршемова, написанные в жанре сценической и киномузыки. Базовые фразы: сцена, кино, музыка, спектакль, музыкальная драма, док фильм. J.Charshemov sahnalıq janrlar da da dóretiwshilik etken. Kompozitor konservatoriyada oqıp júrgen waqıtlarında sahna janrına qızıǵın bir qansha shıǵarmalar Ch.Aytmatovtıń “Teńiz boylap jortqan tarǵıl kópek” gúrrińi tiykarında “Luvr úyregi”, A.Qodiriydiń “Mehrobdan chayon” romanı tiykarında “Anvar hám Rano”, I.Yusupovtıń “Watan topıraǵı” poeması tiykarında usı atamadaǵı spektakllerge muzıka jazǵan. “Teńiz boylap jortqan tarǵıl kópek” gúrrińiniń bas qaharmanı Kirisk izbe-iz jaqınlarınan ajraladı. Aldın babası, keyin ajaǵası, soń bolsa ákesi tábiyiy apat yamasa kesellik, yamasa dushpan 289 menen alısıw nátiyjesinde emes sharasızlıqtan, qaytıs boladı. Álbette, bunı kórip-bilip, júrekten ótkerip hesh bir ilaj tabalmaǵan kishkene Kirisk ushın bunnan-da artıq azap-aqıret, bunnan da zıyada ǵam-qayǵı bolmaydı. Aqıbetinde ol teńiz qushaǵında qayıqtaǵı barlıq jaqınlarınan ajraladı. Keyin rezervindegi bar ishimlik suwı hám jeytuǵın zatı da tawsıladı. Miynettiń eń qımbatlı jeri sonda, mine sol zamatda endi ǵana ashıq teńizge shıǵıp kórgen, teńizde júreginen ótkergen qayǵıları sol kunge shekem kórgen quwanıshların umıtıp, Kirisk hár qansha azaplardı jeńip ótedi. Bul shıǵarma tiykarında bir qansha spektakller, muzıkalı shıǵarmalar dóretilgen. Mısalı: 2008-jıl Balalar hám óspirimler teatrında (Kemerovoda) spektakl qoyıldı, rejissyor Irina Latinnikova 1982-jıl - spektakl Saxa atındaǵı akademikalıq teatrda sahnalastırılǵan. P. A. Oyunskiy “Teńiz boylap jortqan tarǵıl kópek” gúrrińi tiykarında „Haaryan Khampa köx kytylym“ (“Meniń árman etken kók qırǵaǵım”), rejissyor Andrey Barisov 2019 -jıl — Ryazan mámleketlik quwırshaq teatrında spektakl qoyadı. Bular qatarında qaraqalpaq kompozitorı Jamil Charshemovta usı spektakl ushın muzıka jazǵan. Kompozitor “Luvr úyregi” shıǵarması 2018-jılı rejissor M.Reymov basshılıǵı tiykarında sahnaǵa qoyılǵan. Spektakl prolog hám tórt kórinisten ibarat. Bul spektakldiń qısqasha mazmunında Qırǵızıstandaǵı “Oxoto” ashıq teńizine ań awlawǵa shıqqan Aqsaqal Orxon, Emrayin, Milxun hám birinshi márte ań awlaw ushın shıǵıp atırǵan Kirisk sıyaqlı balıqshılardıń apatshılıqqa ushırawı sáwlelenedi. Onda barlıǵı nabıt bolıp, tek Kirisk aman qaladı. Spektaklde bes qaharman bolıp, olardıń basınan keshirgen teńizdegi waqıyaların súwretlew ushın waqıyanıń mazmunına qaray muzıkalar dóretildi. Mısalı dialog ushın, quwanıshlı, qayǵılı waqıyalardı sáwlelendirgen. I.Yusupovtıń “Watan topıraǵı” poeması temasınıń aktuallıǵı, qaharman psixologizmin ashıp beriwdegi sheberlik, batıl pikirlewler menen ǵárezsizlik dáwiindegi qaraqalpaq ádebiyatınıń tabısı boldı. Onda XX ásirdiń 30-jıllarında repressiyaǵa ushıraǵan watanlaslarımızdıń awır táǵdiri olardıń alısta júrse de óz watanın yadınan shıǵarmawı, watan topıraǵın jannan áziz kórip qásterlewi, qaharmanlardıń ishki ruwxıy keshirmeleri olar ushırasqan qıyan-kesti waqıyalar arqalı ashıp beriledi. J.Charshemov Abdulla Qodiriydiń “Mehrobdan chayon” romanınıń syujeti tiykarında “Anvar hám Rano” spektakli ushın muzıka dóretedi. Bul roman Abdulla Qodiriydiń ekinshi iri shıǵarması bolıp 1928-jılı fevralda jazıp tamamlanıp, 1929-jılı birinshi ret Samarqandda basılıp shıqtı. Shıǵarmanıń teması XIX ásir hádiyseleri - “xanlıq dáwirleri” ndegi óz basımshalıqlardı kórsetiwge qaratılǵan. 290 Kino muzıkası-kino kórkem óneri menen baylanıslı muzıka janrı bolıp, kino shıǵarmasınıń zárúrli qurallarınan biri. Daslep ulıwma muzıkalı kompoziciyanı qurap, kinofilmdegi shawqımdı basıw ushın mólsherlengen. Film muzıkası tariyxı “Dawıssız film” (1930-jıllardıń ekinshi yarımına shekem) hám de “dawıslı kino” menen baylanıslı 2 tiykarǵı basqıshtı óz ishine aladı. Birinshisinde film muzıkasına tiykarlanıp, atqarıwshılar (jalǵız sazende-pianinochi yamasa ansambl) tárepinen saylanǵan yamasa ekspromt formasında dóretiwshilik etilgen muzıka úzindilerinen ibarat bolǵan. “Dawıslı film” de, ádetde, hár bir film ushın arnawlı muzıka jazıladı, geyde ámeldegi muzıka dóretpelerinen de paydalanıladı (mısalı, hújjetli, ilimiy-kópshilikke arnalǵan, filmkonsert hám basqa filmlerde). Kino muzıkası kinofilm mazmunı menen tıǵız baylanıslı halda, qaharmanlardıń psixikalıq sezimlerin, dramatik jaǵdaylar, qarama-qarsılıqlar hám basqalardı kórkem a