O’zbek milliy tarbiyasining tarixiy pedagogik asoslari

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek milliy tarbiyasi tajribasining tarixiy-pedagogik tavsifi hamda ajdodlarimizning tarbiya, milliy qadriyatlar haqidagi fikrlari bayon etilgan. Kalit so’zlar: milliy qadriyatlar, xalq pedagogikasi, vatanparvarlik, ta’lim-tarbiya, “Avesto”, pand-nasihatlari. O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan sifatida Zardushtiylik dinining muqaddas kitobi keyin tarixiy haqiqat va adolatni tiklash, inson bo‘lmish „Avesto“ katta ahamiyatga ega. „Avesto“da omilini vujudga keltirish davr talabiga aylandi. insonning barkamol bo‘lib yetishishida uning so‘zi, Keyingi yillarda mamlakatimizda xalq ta’limi fikri, ishi birligiga katta e’tibor berilgan. Bu axloqiy sohasida qabul qilinayotgan bir qator qaror va uchlik eng qadimgi davrlardan boshlab, undan keyin farmonlarida barkamol avlodni tarbiyalash yaratilgan barcha ma’rifiy asarlarga asos bo‘lgan, masalasiga katta e'tibor berilib, ming yillar davomida desak, xato qilmagan bo‘lamiz. Mana shunga asosan, yaratilgan xalqimiz qoni va joniga singgan ma'naviy „Avesto“ning eng asosiy manbasi bo‘lgan durdonalarga yangicha nazar bilan qarash boshlandi. Zardushtiylik to‘g‘risida so‘z borganda u to‘g‘rilik Natijada milliy qadriyatlarimizning qadri ko‘tarildi bilan yashash va axloqiy unsurlarga asoslanganligini va e'tiborga olinishi tasdig‘ini topdi. Bir so‘z bilan ta’kidlash lozim. Ayniqsa, „Avesto“da inson aytganda zo‘rlik va ongsizlik, oqibatida berkitilgan tarbiyasiga, insonlarning jamiyatda tutgan o‘rniga ezgulik buloqlarining ko‘zi ochildi. Ta’lim-tarbiya munosabati to‘liq yoritilgan. Zardusht ta’limotida ishlariga xalqimizning eng ilg‘or, hayotda o‘zini tarbiya haqida quyidagicha fikr bildirilgan. “Tarbiya oqlagan qadriyatlaridan maktab, oila va mehnat — hayotning eng muhim tirgagi (tayanchi) bo‘lib jamoalarida qo‘llash, ulardan foydalanish kabi hisoblanishi lozim. Har bir yoshni shunday vazifalar hamisha dolzarb bo‘lib kelmoqda. Shu tarbiyalash zarurki, u, avvalo, yaxshi o‘qishni va kunlarda ayniqsa, vatanparvarlik, millatlararo do‘stlik, so‘ngra esa yozishni o‘rganishi bilan eng yuksak ekologik tarbiyaga oid qadriyatlarni ta’lim-tarbiya pog‘onaga ko‘tarilsin va yana yaxshi ovqatlanadigan jarayonida tatbiq etish hozirgi avlod kishilarini xalq xalqdan yaxshi nasl — sog‘lom avlod qoladi”, deb pedagogikasining asosi bo‘lgan xalqning ta’kidlanadi. Tarbiya ijtimoiy hodisa. Tarbiya kishilik pandnomalari asosida tarbiyalashni keng qo‘llash jamiyatining paydo bo‘lishi bilan vujudga keldi, muhim ahamiyat kasb etmoqda. Dunyoda necha taraqqiy etdi, jamiyatning o‘zgarishi bilan tarbiya millat, necha xalq bo‘lsa hammasining o‘ziga xos ham o‘zgarib bordi. Tarbiya xulqni boshqarish va turmush tarzi, o‘tmish hayoti va kelajagi bilan belgilash, bir-birini talab etadigan va belgilaydigan chambarchas bog‘liq an'analar mavjuddir. tarkibiy qismlar Donishmandlarning pand-nasihatlari — axloqiy ong, axloqiy faoliyat va axloqiy umrboqiy ma’naviy boylik hisoblanadi. Chunki ular munosabatlarning murakkab yig‘indisidir. Tarbiya hayotdan, hayot tajribalaridan kelib chiqqan va ezgu shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun orzu niyatni ifodalaydi. Shuni ta’kidlash lozimki, eng uyushtirilgan pedagogik jarayon bo‘lib, qadimgi tarbiya haqidagi fikrlar bizgacha bevosita tarbiyalanuvchilarning shaxsiga muntazam va tizimli yetib kelmagan. Bu fikrlar insonning shakllanishida ta’sir etish imkoniyatini beradi. Tarbiya — o‘sib moddiy va ma’naviy madaniyatning yillar davomida kelayotgan avlodda hosil qilingan bilimlar asosida rivojlanishi natijasidan dalolat beradi. Shuning uchun aqliy kamolot — dunyoqarashni, insoniy e’tiqod, ham har bir davrda yashab ijod etgan mutafakkir burch va mas’uliyatni, jamiyatimiz kishilariga xos allomalarimiz „tarbiya“ so‘zini turlicha izohlaganlar. bo‘lgan axloqiy fazilatlarni yaratishdagi maqsadni Tarbiya — arabcha so‘zdan olingan bo‘lib, parvarish ifodalaydi. qilmoq, ta’lim bermoq, o‘rganish, odob o‘rgatish, Tarbiya - tarbiyachi o‘zi xohlagan sifatlarni mehribonlik ko‘rsatish, himoya qilish singari tarbiyalanuvchilar ongiga singdirishi uchun ularning ma’nolarni anglatadi. Bu o‘rinda tarbiyaviy manba ruhiyatiga ma’lum maqsadga ko‘ra tizimli ta’sir ko‘rsatishidir. Tarbiya bola tug‘ilganidan umrining 2. Tarbiyalanuvchilar o‘zboshimcha, oxirigacha davom etadigan jarayondir. Tarbiya — itoatsiz bo‘lsa, qattiq usul qo‘llanilishi lozim, degan biror maqsadga qaratilgan jarayon, u doimo muayyan fikrni bildiradi. rejaga ega bo‘ladi va buning uchun maxsus vakolati Yusuf Xos Hojib tarbiyani juda murakkab mavjud bo‘lgan kishilar tomonidan amalga oshiriladi. jarayon deb tushunadi. U tarbiya kishini ezgulikka Hamma davrlarda ham tarbiyachilar yoshlarning o‘rgatmog‘i kerak. Ezguning har ishi chiroyli, har bir axloqi va odobi, iymoni va vijdoni, bilimi, malakasi, qadami go‘zal. Ezgulik aslo qarimaydi. Tarbiya xatti-harakati, yo‘nalishi, tarixiy tajribasi, davr beldan madorni, tandan quvvatni, ko‘zdan nurni, talablari va ehtiyojlari, istiqlol vazifalari bilan dildan oromni talab qiladi