CHIG’ATOY ULUSINING SO’NGGI HUKMDORLARI DAVRINING MANBALAR ASOSIDA TARIXIY REKONSTRUKSIYASI

Аннотация

Chingizxon asos solgan mo’g’ullar tarixi jahon tarixshunosligida ham muhim ahamiyatga ega. Ulug’ qoon o’limidan keyingi uluslar orasida Chig’atoy ulusi tarixi kam o’rganilgan davlat hisoblanadi. Chig’atoy ulusi tarixini shartli ravishda to’rt davrga bo’lib o’rganish mumkin. Bular: 1. Chig’atoy ulusining tashkil topishi va qaramlik davri (1224-1260 yy); 2. Istiqlol uchun dastlabki kurashlar va mustaqillik davri (1261-1326); 3. So’nggi Chig’atoylar va ulusning parchalanish davri (1326- 1345); 4. Soxta xonlar va sharqiy Chig’atoy ulusi davri (1345-1678). Mazkur maqolada uchunchi davrni manbalar va tadqiqotlar asosida tahlil qilib tarixiy rekonstruksiyasini amalga oshirmoqchimiz. Kalit so’zlar: manbalar, Chi’gatoy ulusi, Tarmashirinxon, Qozonxon, parchalanish, Ibn Batuta, Elchigidayxon. KIRISH marotaba yoz faslida mazkur hududda Chig’atoy shahzodalari, malikalar, kuyovlar va bu xonadonga Chig’atoy ulusi davri “O’zbekiston tarixi” aloqador sarkardalar, qabila boshliqlari, noiblar aks etgan boshqa sulolalar tarixiga qaraganda ishtirokida o’tkazilgan toy yoki to’y deb ataluvchi xalqaro tadqiqotlarda ham eng kam o’rganilgan majlisda muhokama qilingan [6. B. 70]. Dastlabki davlat hisoblanadi. Bunga sabab qilib Chi’g’atoylar Chig’atoy xonlari mamlakatni Ili vodiysidan turib tarixi aks etgan tarixiy manbalarning kamligi hamda boshqargan bo’lsa, keyinchalik markazda avj olgan mavjud manbalardagi qaydlar ulus tarixi to’g’risida toj’u taxt kurashlaridan uzoqlashish maqsadida ulus uzuq-yuluq ma’lumot berishi bilan ham izohlanadi. markazi Movarounnahr ichkarisiga – Qashqa Shuningdek, ulus tarixi qisman aks etgan forsiy, vohasiga ko’chirilgan. Chig’atoydan boshlab Eson arabiy va xitoy manbalari ulus hududlaridan ancha Bukaxongacha bo’lgan davrdagi xonlar uchun Ili uzoqda yaratilgani holda keltirilgan ma’lumotlar vodiysi ulus markazi edi. Chig’atoylardan birinchi ko’p o’rinlarda bir-birini rad etadi. Bugungi kunda bo’lib Kebekxon davlat markazini Qashqa vohasiga jahon tarixshunosligida Chingizxon boshliq mo’g’ul o’zi qurdirgan Qarshi deb nomlangan saroyga davlatlari tarixini o’rganish bo’yicha ko’plab ilmiy- ko’chiradi. Uning vafotidan keyin Ili vodiysida avj tadqiqot markazlari faoliyat olib borayotgan bo’lib, olgan taxt uchun kurashlar davlatni kuchsizlantirib, bularda ham asosan Eronda tashkil topgan qisqa muddatda parchalanishiga olib keladi. Elxoniylar yoki Xulaguylar davlati nomi bilan yuritiluvchi davlat tarixi, shuningdek, Dashti Adabiyotlar tahlili va metodlar Qipchoq va Rus yerlarini o’z ichiga olgan Oltin O’rda tarixini o’rganishga katta e’tibor qaratilmoqda [10, 11, 12, 13, 14, 15, 16]. Chig’atoy ulusi Maqolada arab, fors va boshqa tillarda geostrategik jihatdan Mo’g’ul imperiyasi tarixida yozilgan manbalarda keltirilgan ma’lumotlarga muhim o’rin tutgan davlat bo’lishiga qaramasdan, asoslanib, tadqiqot olib borildi. Xususan, arab xalqaro loyiha va tadqiqotlarda boshqa uluslarga manbalaridan Ibn Batutaning “Sayohatnoma”si, qaraganda kam tadqiq etilgan. Shu jihatdan bu davr forsiy tilda yozilgan Nizomiddin Shomiyning tarixini manbalar asosida o’rganish va tarixiy “Zafarnoma”, Sharafiddin Ali Yazdiyning rekonstruksiyasini yaratish dolzarb masalalardan “Zafarnoma”, Mirzo Ulug’bekning “To’rt ulus hisoblanadi. tarixi”, Muiniddin Natanziyning “Muntaxab ut- Ma’lumki, 1224 yilda Chingizxon qo’l tavorixi Muiniy”, Fasih Ahmad Havofiyning ostidagi hududlarni o’g’illari o’rtasida “Mujmali Fasihiy”, Mirzo Muhammad Haydarning taqsimlaganda ikkinchi o’g’li Chig’atoyga “Tarixi Rashidiy” kabi asarlar shular jumlasidandir. Movarounnahr va Turkiston hududlari tegadi. Bu Mazkur tarixiy manbalar asosida so’nggi Chig’atoy davlatning chegaralari sharqdan – Beshbaliq hukmdorlari tarixi o’rganilib, bu davrning tarixiy mintaqasidan boshlanib, g’arbda Amudaryogacha rekonstruksiyasini yaratish bo’yicha tavsiyalar cho’zilgan. Chig’atoyga mansub xonadon vakillari ishlab chiqiladi. Ili hududini makon tutishib, qish faslida qishlov Maqolada so’nggi Chig’atoylar davri Yettisuv havzasidagi Qayaliq shahri yaqinida to’g’risidagi ma’lumotlar xolislik tamoyili bilan bo’lgan. Bundan mazkur hududlar ham Chig’atoy tarixiy taqqoslash, xronologik, retrospektiv, tanqidiy mulki bo’lganini anglash mumkin. Shuningdek, bu tahlih qilish metodlari asosida xulosalar chiqarildi. hudud ulusning markazi ham hisoblanadi. Ulus hayotida muhim sanalgan masalalar bir yilda bir NATIJALAR VA ULARNING Qoraqurumga, keyinchalik Qaydu davlatiga tobe’ holatda mavjud bo’ldi. TAHLİLİ Chig’atoy ulusi istiqlolni qo’lga kiritgach, davlat Duvaxon, Kunjakxon, Taliguxon, Eson Chig’atoy ulusi tarixida davlatni parchalanib, Bukaxon, Kebekxon kabi sulola vakillari tomonidan ikkiga bo’linishiga olib kelgan tarixiy davr boshqarildi. Kebekxon vafotidan keyin Chig’atoy to’g’risida manbalarda ham ma’lumotlar juda kam. ulusida tushkunlik davri boshlanadi. Natijada 1326- XIV asrning 20-40- yillari aks etgan va ayni shu 1345 yillada birin-ketin o’nga yaqin hukmdorlar davrda yaratilgan tarixiy asrl